Zobacz najnowszą wersję bazy danych nt. zrzutów:
BAZA ZRZUTÓW DLA ARMII KRAJOWEJ
Powstanie Warszawskie było największą bitwą Armii Krajowej oraz największą bitwą Cichociemnych spadochroniarzy Armii Krajowej. Jak wiadomo, nie ma jednego czynnika, który decyduje o wygranej walce, to raczej splot co najmniej kilku korzystnych okoliczności. Niezbędna jest odwaga żołnierzy oraz geniusz dowódcy, kluczowe położenie oraz dobre wyposażenie, śmiałe i zaskakujące manewry oraz błędy przeciwnika. Dysproporcja sił i środków nie przesądza o przegranej “słabszego” – historia wojen i konfliktów zbrojnych dowodzi, że w asymetrycznych starciach dosyć często zwycięzcą zostawał Dawid, a nie Goliat…
Nie jestem specjalistą historii alternatywnej, nie mam też wystarczających danych, aby autorytatywnie przesądzić, czy Powstanie Warszawskie mogło być wygrane. Po jego kapitulacji łatwo mówić, że samo jego rozpoczęcie było błędem. Doprowadzając taką postawę do absurdu można powiedzieć, że wszelkie akcje zbrojne przeciwko Niemcom były w okupowanej Polsce błędem – przecież wszędzie Niemcy mieli ogromną przewagę, zatem teoretycznie Polacy nie mieli żadnych szans. A jednak wiele akcji bojowych Armii Krajowej było niewątpliwym sukcesem. W mojej ocenie Powstanie Warszawskie – niezależnie od czynników politycznych – też miało szansę na wygraną. Ale tylko wtedy, gdyby było dobrze przygotowane, świetnie zrealizowane, także w odpowiednich okolicznościach zewnętrznych. Właśnie tego wszystkiego zabrakło…
Nie sposób walczyć bez żołnierzy i środków walki. W ówczesnych realiach wojennych, niewątpliwie liczebność żołnierzy oraz ich uzbrojenie (szerzej: zaopatrzenie, wszak żołnierze muszą też np. jeść) były jednymi z kluczowych czynników sprzyjających wygranej.
Historycy podają różne szacunki sił polskich oraz sił niemieckich walczących w Powstaniu. Wg. Grzegorza Jasińskiego (Broń w Powstaniu Warszawskim w: Biuletyn informacyjny AK nr 08 (340) sierpień 2018 – patrz poniżej) nawiązanie równorzędnej walki – choć trudne, było jednak możliwe. Warto tu wskazać bezsporny fakt, iż pomimo ogromnej przewagi Niemców, dopiero po kilkudziesięciu godzinach od wybuchu Powstania przejęli oni inicjatywę.
W mojej ocenie te pierwsze dni Powstania miały kluczowe znaczenie dla jego dalszego przebiegu. Jak wiadomo obecnie, Niemcy potrzebowali czterech dni, aby zorganizować swój antypowstańczy sztab oraz ściągnąć do Warszawy dodatkowe oddziały i jednostki. Jednym z istotniejszych czynników było zaopatrzenie Powstańców, zwłaszcza w broń i amunicję. To właśnie zawiodło, głównie z winy aliantów, ale także częściowo z winy Sztabu Naczelnego Wodza oraz Komendy Głównej Armii Krajowej. Przede wszystkim za późno pomyślano o zaopatrzeniu i za szybko wyznaczono datę wybuchu Powstania (także na skutek sowieckiej dezinformacji). Komendant Armii Krajowej domagał się zrzutu brygady spadochronowej (1 SBS) – nie wiedząc, że Naczelny Wódz już przekazał ją do dyspozycji Anglików (sic!). Za wszystkie błędy i zaniechania, za zbędną brawurę najwyższą cenę zapłacili żołnierze Armii Krajowej oraz cywile – mieszkańcy Warszawy…
Zobacz także – wykaz Cichociemnych uczestniczących w Powstaniu Warszawskim (wraz z Ich przydziałem).
Zobacz najnowszą wersję bazy danych nt. zrzutów – BAZA ZRZUTÓW DLA ARMII KRAJOWEJ
Robert Szcześniak – Zrzuty dla Powstania
w: Pamięć.pl 2013, nr 9, s. 9-12
27 lipca 1944 dowódca Armii Krajowej, gen. Tadeusz Komorowski depeszował do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie: “Obecnie 2103 [transporty lotnicze] zestawiajcie już do otwartej walki. Dawajcie jak najwięcej broni ciężkiej maszynowej ppanc. i amunicji. Przygotujcie na najbliższe dni 2103 z bronią i amunicją oraz samą amunicją dla walki wewnątrz Warszawy” (Kajetan Bieniecki, Lotnicze wsparcie Armii Krajowej, Arcana Kraków 1994, s.220).
Dwa dni później, w kolejnej depeszy przyznawał: “W razie walki w Warszawie nie mamy z góry określonych miejsc na terenie miasta dla 2103 celem dozbrojenia oddziałów walczących”. Kajetan Bieniecki w wartościowej pracy “Lotnicze wsparcie Armii Krajowej” zauważa, że w nieodległej od Warszawy Puszczy Kampinoskiej czuwała placówka odbiorcza “Chochla” 207, zaś ok. 9 km od niej silny oddział partyzancki Cichociemnego Adolfa Pilcha (783 żołnierzy). W jego ocenie, którą podzielam, już 1 sierpnia (a nawet znacznie wcześniej) należało skierować zrzuty na tę placówkę; stało się to znacznie później.
30 lipca 1944 SOE przekazało do swej placówki we Włoszech (baza Campo Casale, nieopodal Brindisi) depeszę, nakazującą “zrzucanie ładunku na czuwające placówki nawet wtedy, gdy Rosjanie przekroczą Wisłę. (…) Bądźcie przygotowani, w każdej chwili, na użycie waszych wszystkich zapasów (…) Polacy oceniają potrzebę zaopatrzenia 50 batalionów po 10 ton na każdy (…)” (Bieniecki, s.220)
4 sierpnia 1944 miał kluczowe znaczenie dla zaopatrzenia walczącej Warszawy. Oddział VI (Specjalny) Sztabu Naczelnego Wodza zaplanował na ten dzień zrzut 135 zasobników i 126 paczek (łącznie 17 ton) z zaopatrzeniem, z siedmiu samolotów polskiej 1586 Eskadry oraz siedmiu samolotów brytyjskiego 148 Dywizjonu. Jednak o godz. 14 dotarł z MAAF (Mediterranean Allied Air Force) rozkaz brytyjskiego marszałka lotnictwa John’a Slessor’a… zakazujący zrzutów na Warszawę! (Bieniecki, 227 i nast.). Pomimo zakazu, w tajemnicy przed Anglikami, ze zrzutami dla Warszawy poleciały trzy polskie Liberatory oraz 1 Halifax.
Tego dnia szef sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisław Kopański zwrócił się z prośbą o pomoc dla walczącej Warszawy do Amerykanów. Rozmawiał z Col. Allanem Palmerem, londyńskim rezydentem Biura Służb Strategicznych (późniejszego CIA) oraz z gen. Carl’em Spaazt’em, dowódcą amerykańskiego lotnictwa w Europie.
1/2 sierpnia 1944 pierwsze operacje zrzutowe – nieudany zrzut materiałowy Liberatora KG-890 “S” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla” 507 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Łubiec (Puszcza Kampinoska).
Udany zrzut materiałowy na placówkę odbiorczą “Nida” 225, zlokalizowaną 28 km od stacji kolejowej Piotrków, w okolicy miejscowości Górale, z samolotu Halifax JP-154 “D” / GB. Nieudany zrzut na tę placówkę z samolotu Halifax EB-147 “K” / GB.
4/5 sierpnia 1944 bezpośredni zrzut na Warszawę, w rejonie ul. Krzemienieckiej, 12 zasobników i 9 paczek z Liberatora EV-978 “R” / PL oraz 12 zasobników i 8 paczek w trzech nalotach w godz. 00.48 – 00.57 na cmentarz żydowski z Liberatora KG-890 “S” / PL, pozostałe 4 paczki zrzucono na placówkę “Chochla” 207 w Puszczy Kampinoskiej. Na cmentarz żydowski zrzucono także 9 zasobników i 12 paczek z Halifaxa JP-251 “P” / PL. Liberator KG-827 “U” / Afr. który leciał z 12 zasobnikami i 9 paczkami na Warszawę, po trafieniu przez niemiecki myśliwiec JU-88 dokonał zrzutu “na dziko” na Lasy Lubień, ok. 20 km na południowy wschód od Piotrkowa.
7 sierpnia 1944 po rozlicznych polskich interwencjach cofnięto zakaz zrzutów na Warszawę wydany przez marszałka Slessora, pod warunkiem, że polscy lotnicy “zgłoszą się ochotniczo”. Z tym nie było żadnych problemów.
8/9 sierpnia 1944 udane zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę – z samolotu Halifax JP-252 “L” / PL zrzut 9 zasobników 12 paczek na Czerniaków oraz zrzut 9 zasobników i 9 paczek na koszary Szwoleżerów z Halifaxa JP-251 “P” / PL. Udany zrzut materiałowy 12 zasobników i 9 paczek bezpośrednio na Warszawę (rejon ul. Czerniakowskiej) z samolotu Liberator KG-890 “S” / PL – pilot F/L Zbigniew Szostak poleciał bez drugiego pilota w składzie załogi – pilotował “Liberatora” nieprzerwanie przez 9 godzin 20 minut.
9/10 sierpnia 1944 udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Hamak 1” 702 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska) – Halifaxy: JP-251 “P” / PL (9 zasobników, 12 paczek), JP-252 “L” / PL (9z, 12p), JP-230 “N” / PL (9z, 12 p); Liberator KG-890 “S” / PL (12z, 12p). Liberator EV-978 “R” / PL nie wystartował z powodu defektu silnika.
10 sierpnia 1944 dowódca sił powstańczych płk. Antoni Chruściel depeszował do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie: “Zrzuty (…) kierować na (…) Plac Napoleona, Plac Wilsona, odcinek Marszałkowskiej między Wspólną a Koszykową. Dla lotników angielskich czworobok ograniczony ulicami Chmielna – Żelazna – Próżna – Kredytowa – Nowy Świat. Zrzuty dawać na środek tego prostokąta” (Bieniecki, s. 240).
12 sierpnia 1944 przebywający w Neapolu brytyjski premier Winston Churchill zdecydował o udzieleniu pomocy dla walczącej Warszawy przez samoloty 205 Grupy Bombowej RAF (następnego dnia wysłano ze zrzutami 20 brytyjskich Liberatorów). Zadepeszował też do Józefa Stalina – “Oni błagają o karabiny maszynowe i amunicję. Czy nie może pan im udzielić dalszej pomocy, odległość bowiem z Włoch jest tak ogromna?”
12/13 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy bezpośrednio na Warszawę – z samolotu Halifax JP-252 “L” / PL zrzut 9 zasobników 12 paczek na pl. Krasińskich. Udane zrzuty na Warszawę po 9 zasobników i 12 paczek z Halifaxów: JP-230 “N” / PL oraz JP-180 “A” / PL oraz na rejon Stacji Pomp 12 zasobników i 9 paczek z Liberatora KG-890 “S” / PL. Nieudany zrzut materiałowy 12 zasobników i 12 paczek z Liberatora EW-275 “R” / PL.
13/14 sierpnia 1944 Udane zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę – po 9 zasobników i 6 paczek z Halifaxów: na pl. Krasińskich: JD-362 “E” / PL, JP-230 “N” / PL, na pl. Napoleona: JP-295 “P” / GB, JN-926 “O” / GB. Ponadto zrzucono na pl. Krasińskich lub w pobliżu, po 12 zasobników i 12 paczek z Liberatorów: KG-890 “S” / PL, KG-836 “C” / Afr., EW-248 “P” / Afr., KG-871 “F” / Afr., KG-938 “A” / GB, EW-160 “B” / GB, KG-973 “Q” / GB, KG-933 “P” / GB, KG-838 “Y” / GB. Na Śródmieście udany zrzut 12 zasobników i 4 paczek z Liberatora KH 151 “S” / PL. Tragicznie zakończył się lot trzech Liberatorów: EV-961 “C” / GB (rozbił się po zrzucie), EW-138 “K” / GB (rozbił się po zrzucie) oraz EW-105 “G” / GB, który po zrzucie na Stare Miasto został zestrzelony. Nieudany zrzut materiałowy na Warszawę z Liberatorów: EW-275 “R” / PL, KH-101 “R” / PL (zestrzelony).
14/15 sierpnia 1944 zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę – udane zrzuty na pl. Napoleona z Halifaxów: JN-897 “T” / GB (8 zasobników, 6 paczek, ostrzelany), JP-254 “D” / GB (9 zasobników), JD-319 “G” / GB (9z, 6p) oraz po 12 zasobników i 12 paczek z Liberatorów: EW-838 “H” / GB, KG-875 “D” / GB. Udany zrzut 12 zasobników, 12 paczek na pl. Krasińskich z Liberatora EW-841 “Q” / GB, oraz po 12 zasobników z Liberatorów: EW-231 “N” / GB, KG-933 “P” / GB, KG-938 “A” / GB, EV-839 “J” / GB. Ponadto udany zrzut 12 zasobników na Stare Miasto z Liberatora KG-872 “V” / GB.
Bezpośrednio na Warszawę zrzucono także 12 zasobników i 12 paczek z Liberatora KG-890 “S” / PL, niestety po zrzucie samolot został zestrzelony przez niemieckiego myśliwca, spadł w rejonie miejscowości Pogwizdów k/ Bochni, cała załoga poległa. Ponadto udany zrzut z Halifaxa JD-171 “B” / PL oraz Liberatora EW-278 “U” / PL na Puszczę Kampinoską; razem zrzucono 20 zasobników 24 paczki.
Nieudane zrzuty na Warszawę z Liberatorów: EW-264 “X” / Aus. (rozbił się na ul. Miodowej), KG-939 “S” / GB (rozbił się), KG-871 “F” / GB (rozbił się), KG 836 “C” / GB (zestrzelony), EW-233 “H” / GB, KG-828 “F” / GB (zestrzelony, spadł w okolicy miejscowości Żdżary), KG-873 “Q” / GB )zestrzelony). Ponadto nieudane zrzuty Halifaxów: JN-895 “B” / GB (zawrócił), EB-179 “Q” / GB (zawrócił), JN-926 “O” / Aus. (zestrzelony), JP-220 “C” / PL (zawrócił po ataku myśliwca) oraz JD-362 “E” / PL (zawrócił po defekcie silnika).
15/16 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 6 paczek, z samolotu Halifax JP-295 “P” / GB na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska). Nieudany zrzut materiałowy z Halifaxa JP-254 “D” / CA-GB na tę placówkę (wskutek defektu silnika zawrócił) oraz z Halifaxa JD-319 “G” / GB (wskutek braku paliwa zawrócił).
Udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Hamak-1” 702 zlokalizowaną 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w rejonie miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska) z samolotów Liberator: KG-938 “A” / GB (12 z), KG 933 “P” / GB (12 z). Nieudany zrzut na tę placówkę z samolotu “Liberator EW-233 “H” / GB.
Udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Tasak” 704, zlokalizowaną 7 km na północny zachód od stacji kolejowej Grodzisk, w okolicy miejscowości Izdebko Kościelne – z samolotów: Halifax JP-220 „C” / PL (9 zasobników i 12 paczek) oraz Liberator EW-275 „R” / PL (12 zasobników, 12 paczek). Nieudany zrzut materiałowy na tę placówkę z Halifaxa JP-171 “B” / PL.
16 sierpnia 1944 na amerykańskie propozycje pomocy lotniczej dla walczącej Warszawy odpowiedzieli Sowieci – “Rząd sowiecki oczywiście nie może sprzeciwić się zrzucaniu broni przez samoloty angielskie lub amerykańskie na teren Warszawy, gdyż jest to sprawa amerykańska i brytyjska. Stanowczo jednak sprzeciwia się, aby amerykańskie albo brytyjskie samoloty, po zrzuceniu broni na teren Warszawy, lądowały na terytorium sowieckim, ponieważ rząd sowiecki nie życzy sobie, aby bezpośrednio lub pośrednio był związany z awanturą w Warszawie”. Po kilku ponawianych prośbach, Sowieci zgodzili się na amerykańską operację dopiero 10 września 1944.
16/17 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 12 zasobników z samolotu Liberator KG-874 “J” / GB na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska). Udany zrzut materiałowy 12 zasobników z Liberatora EV-958 “R” / GB, “na dziko” w rejonie Borzęcina w pobliżu placówek “Hamak”, “Chochla”. Udany zrzut materiałowy 12 zasobników z Liberatora EV-941 “Q” / GB na tę placówkę, jednak po zrzucie samolot zestrzelony w rejonie miejscowości Luborzyca, Kocmyrzów.
Udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Hamak-1” 702, zlokalizowaną 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska) – Liberatory: EW-278 “U” / PL (12z, 12p), EV-838 “H” / GN (12z), Halifaxy: JP-180 “A” / PL (9z, 12p), JP-220 “C” / PL (po zrzucie zestrzelony), JP-252 “L” / PL (zrzut “dziki” 9z, 12p na Piotrków), JP-220 “C” / PL (zrzut “dziki” 9z, 6p, lądował awaryjnie w okolicy Dębina k/ Okulic). Nieudane zrzuty materiałowe (samoloty zestrzelone) – Liberatory: EW-248 “P” / GB, EW-275 “R” / GB (spadł w okolicy Olszyny, Banica), EW 161 “M” / GB (spadł w rejonie Łysej Góry).
Udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Wiersze” 705, zlokalizowaną 7 km na północny zachód od miejscowości Wiersze (Puszcza Kampinoska) – Halifaxy: JP-295 “P” / GB (9 zasobników, 8 paczek), BB-429 “V” / GB (9z, 8p), JD-319 “G” / GB (zrzut 9 zasobników i 6 paczek “na dziko” w okolicy miejscowości Lipnica Wielka).
17/18 sierpnia 1944 zrzuty materiałowe na Las Kabacki – zrzut 9 zasobników 12 paczek z Halifaxa JD-362 “E” / PL “na dziko” w rejonie Szczawnicy, zrzut na Las Kabacki 9 zasobników i 12 paczek z Halifaxa JP-180 “A” / PL. Nieudane zrzuty: z Liberatora EW-278 “U” / PL oraz z Halifaxa JP-252 “L” / PL (zawrócił z powodu awarii silnika).
18/19 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy – w tajemnicy przed brytyjskim SOE – 6 zasobników i 12 paczek, z samolotu Halifax JP-252 “L” / PL, na placówkę odbiorczą “Newa” 504 Z (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 19 km od stacji kolejowej Piotrków, w okolicy miejscowości Tomawa, Żerechowa Kolonia. Nieudane zrzuty na tę placówkę Halifaxów: JD-171 “B” / PL (nie wystartował z powodu awarii nawigacji) oraz JP-180 “A” / PL (zawrócił z powodu defektu silników).
Nieudane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Nida” 504, zlokalizowaną 28 km od stacji kolejowej Piotrków, w okolicy miejscowości Górale, z Halifaxów: JD-171 “B” / PL (nie wystartował wskutek awarii nawigacji) oraz nieudany zrzut na Las Kabacki JP-180 “A” / PL (zawrócił z lotu z powodu awarii silników), a także: JN-925 “X” / CA-GB oraz BB-412 “C” / GB.
20 sierpnia 1944 decyzją BAAF (Balkan Allied Air Force) zakazano lotów do Polski brytyjskiemu 148 Dywizjonowi. Polacy mogli latać “na ochotnika”. Dowódca Armii Krajowej, gen. Tadeusz Komorowski depeszował do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie: “Od 16/17 nie było zrzutów ani na, ani pod miastem. Nawet nie motywujcie już dlaczego. Podziwiam Waszą obojętność i angielską flegmę”. Odpowiedział mu szef sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisław Kopański: “Niesłusznie krzywdzicie nas moralnie posądzając o obojętność lub opieszałość w sprawie pomocy dla was (…) możliwości nasze tutaj są niestety ograniczone (…) Żądamy codziennie od przyjaciół oświadczenia jasnego, czy pomocy udzielą, jakiej i kiedy. Stanowisko ich jest zmienne, obietnice często zawodne (…)” (Bieniecki, s. 266).
20/21 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 12 paczek, z samolotu Halifax ? “G” / PL na zapasową placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska). Nieudany zrzut materiałowy z Halifaxa JD-171 “B” / PL na tę placówkę.
Zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę – udany zrzut na ul. Marszałkowską 6 zasobników i 12 paczek z Halifaxa JP-180 “A” / PL, nieudane zrzuty z Halifaxów: JD-171 “B” / PL (zawrócił), ? “G” / PL (zrzut na placówkę Chochla 703). Nieudany zrzut z Liberatora EW-278 “U” / PL (poleciał na placówkę “Wiersze” 705).
Udany zrzut 12 zasobników oraz 12 paczek na placówkę odbiorczą “Wiersze” 705, zlokalizowaną 7 km na północny zachód od miejscowości Wiersze (Puszcza Kampinoska) z Liberatora EW-278 “U” / PL; nieudany zrzut z Halifaxa JD-171 „B” / PL.
21 sierpnia 1944 gen. Stanisław Tatar depeszował do mjr Jana Jaźwińskiego, dowódcy polskiej Bazy nr 11 w Latiano, 20 km od lotniska Campo Casale, na którym stacjonowała 1586 Eskadra Specjalnego Przeznaczenia (oraz 148 Dywizjon Specjalnego przeznaczenia RAF) – “Celem powiększenia możliwości przerzutowych: a/ skierowano do Was ostatnio 6 załóg (…) b/ wystąpiono o powiększenie etatu 1586 do pełnego dyonu (…) wreszcie o zapewnienie należytego dopływu do was samolotów (…)“ (Bieniecki, s. 268).
W kontekście tej depeszy warto podkreślić, że z postulatem zwiększenia etatu eskadry do stanu dywizjonu mjr Jan Jaźwiński wystąpił trzy miesiące wcześniej! Najpierw bardzo opieszale zareagował Sztab Naczelnego Wodza, potem Brytyjczycy zrealizowali postulat dopiero 7 listopada 1944. Możliwości zrzutowe Polaków byłyby znacznie większe, gdyby stało się to przed wybuchem Powstania – a nie po jego zakończeniu. Przekształcenie eskadry w dywizjon w listopadzie 1944 nie miało praktycznie większego znaczenia…
Warto zauważyć, że od połowy 1941 Polacy postulowali w rozmowach z Brytyjczykami sformowanie polskiego dywizjonu Liberatorów. Bezskutecznie, Brytyjczycy zablokowali też nasze rozmowy w tej sprawie z Amerykanami. Ponadto zrzuty do Polski stale blokował zdrajca sprawy polskiej, prosowiecki zastępca szefa sztabu Naczelnego Wodza, ulubieniec Mikołajczyka – gen. Stanisław Tatar…
21/22 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 12 paczek, z samolotu Halifax BB-388 “M” / PL na placówkę odbiorczą “Piaseczno”, zlokalizowaną 6 km na południowy wschód od Piaseczna.
Bezpośrednie zrzuty materiałowe na Warszawę – udany zrzut 9 zasobników i 12 paczek na ul. Marszałkowską z Halifaxa JD-362 “E” / PL, nieudane zrzuty z Halifaxów: JP-180 “A” / PL (poleciał na placówkę “Hamak” 702) oraz JD-171 “B” / PL (ostrzelany, zrzut “na dziko” w rejonie miejscowości Dąbrówka Szczepanowska).
22/23 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 12 paczek, z samolotu Halifax JP-251 “P” / PL na zapasową placówkę odbiorczą “Piaseczno”, zlokalizowaną 6 km na południowy wschód od Piaseczna. Nieudane zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę z Halifaxów: JP-251 “P” / PL (poleciał na Piaseczno) oraz JD-171 “B” / PL.
23/24 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 6 zasobników, 12 paczek, z samolotu Halifax JP-254 “D” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska). Udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 12 paczek z samolotu Halifax JD-171 “B” / PL na placówkę odbiorczą “Hamak-1” 702, zlokalizowaną 15 km od dworca Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska). Nieudany zrzut materiałowy na Warszawę z Halifaxa JP-251 “P” / PL (zawrócił z powodu defektu silnika).
24/25 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 11 paczek, z samolotu Halifax JP-254 “D” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska).
Udane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Hamak-1” 702, zlokalizowaną 15 km od dworca Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska), po 9 zasobników i 12 paczek, z samolotów “Halifax” – JD-171 “B” / PL, BB-412 “C” / PL, JD-362 “E” / PL, JP-251 “P” / PL.
Udany zrzut 9 zasobników oraz 12 paczek na placówkę odbiorczą “Wiersze” 705, zlokalizowaną 7 km na północny zachód od miejscowości Wiersze (Puszcza Kampinoska), z samolotu Halifax JP-226 “A” / PL.
25/26 sierpnia 1944 udany zrzut materiałowy 6 zasobników, 12 paczek, z samolotu Halifax JP-295 “P” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Łubiec (Puszcza Kampinoska). Udany zrzut materiałowy 9 zasobników, 12 paczek na tę placówkę z samolotu Halifax JP-251 “P” / PL oraz 9 zasobników, 12 paczek z samolotu Halifax JP-362 “E” / PL.
Ponadto udany zrzut 9 zasobników i 8 paczek na placówkę odbiorczą “Hamak” 702, zlokalizowaną 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska) oraz zrzut pozostałych 4 paczek na na placówkę odbiorczą “Wiersze” 705, zlokalizowaną 7 km na północny zachód od miejscowości Wiersze (Puszcza Kampinoska) z samolotu Halifax JP-161 “N” / PL
Nieudany zrzut materiałowy na Puszczę Kampinoską z Halifaxów: JP-226 “A” / PL, JD-319 “G” / PL, HR-855 “B” / PL, wszystkie zawróciły z powodu awarii silników.
26/27 sierpnia 1944 nieudany zrzut materiałowy na Puszczę Kampinoską z Halifaxa JD-319 “G” / PL, zawrócił z lotu wskutek awarii silników. Ponadto nieudane zrzuty materiałowe bezpośrednio na Warszawę, z Halifaxów: JP-161 “N” / PL (nie wystartował), JD-171 “B” / PL, JP-2 ? (251 lub 295) “P” / PL, JD-319 “G” / PL (zawrócił), JN-895 “B” / PL (zestrzelony), JD 362 “E” / PL (zestrzelony).
27/28 sierpnia 1944 zrzuty bezpośrednio na Warszawę – udany zrzut materiałowy 12 zasobników i 8 paczek na Mokotów z Liberatora KG-927 “S” / PL, ale po zrzucie silnie ostrzelany, rozbił się. Nieudane zrzuty materiałowe na Warszawę z trzech Halifaxów: JP-161 “N” / PL (zawrócił), JD-171 “B” / PL (zestrzelony) oraz JP-295 “P” / PL (zestrzelony).
W sierpniu 1944 wyznaczono na operacje lotnicze do Polski 197 samolotów, wystartowało 170, zrzuty wykonało 111 samolotów, w tym 49 na Warszawę, 36 na Puszczę Kampinoską, 1 na Las Kabacki.
1 września 1944 – ambasador amerykański Harriman zwrócił się do rządu ZSRR o zgodę na wykorzystanie sowieckiej bazy (lotnisk) przez samoloty alianckie w celu udzielenia pomocy walczącej Warszawie. Rosjanie odmówili zgody oraz ostrzegli, że nawet awaryjnie samoloty alianckie nie mogą lądować na sowieckich lotniskach! W związku ze stratami Polaków (na 7 startujących samolotów cztery zestrzelono, tylko dwa wykonały zadanie, ale poza Warszawą) brytyjski marszałek lotnictwa John Slessor… ponownie zakazał zrzutów – nie tylko na Warszawę, ale w ogóle do Polski! Przez tydzień Polacy z 1586 PAF latali wyłącznie do północnych Włoch i Jugosławii.
1/2 września 1944 udany zrzut materiałowy 12 zasobników, 2 paczek, z samolotu Liberator KH-101 “R” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla 2” 702 Z (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska).
Udany zrzut materiałowy 12 zasobników i 12 paczek, na placówkę odbiorczą “Hamak-1” 702, zlokalizowaną 15 km od dworca Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska), z samolotu Liberator EW-278 “U” / PL.
W nocy 10/11 września 1944, po prawie miesiącu przerwy w zrzutach dla Warszawy, wystartowało 20 samolotów, w tym: 2 polskie Liberatory oraz 3 polskie Halifaxy (1596 PAF), a także brytyjskie: 4 Halifaxy z 148 Dywizjonu RAF, 4 Liberatory z 178 Dywizjonu RAF, 4 Liberatory z 31 Dywizjonu SAAF (South African Air Force) oraz 3 Liberatory z 34 Dywizjonu SAAF. Po raz pierwszy użyto spadochronów z opóźnieniem, co pozwalało na (nieco bezpieczniejszy) zrzut z większej wysokości. Z lotu na Warszawę wróciło jednak tylko 15 samolotów, jedynie 12 dokonało zrzutów. Do Powstańców dotarło zaledwie 7 zrzutów: 3 na Śródmieście, 2 na Mokotów oraz 2 na Puszczę Kampinoską. Brytyjskie załogi dostały znów zakaz lotów do Polski.
Udany zrzut materiałowy 12 zasobników 2 paczek, z samolotu Liberator KH-101 “R” / PL na placówkę odbiorczą “Chochla” 703 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 14 km od miejscowości Błonie, w okolicy wsi Ławy (Puszcza Kampinoska); zrzut odebrała placówka “Hamak-2” 705, zlokalizowana 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w rejonie miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska).
Zrzuty bezpośrednio na Warszawę – udany zrzut na Mokotów po 6 zasobników z Halifaxów: JD-319 “G” / GB, JP-246 “B” / GB. Udane zrzuty na Śródmieście, po 12 zasobników, z Liberatorów: KG-934 “E” / GB, KG-928 “M” / GB, EW-233 “H” / GB. Ponadto udane zrzuty na Warszawę po 12 zasobników z Liberatorów KG-996 “A” / Afr. oraz KG-874 “J” / Afr, udany zrzut na Puszczę Kampinoską z KG-875 “D” / Afr., udany zrzut, choć “na dziko” na Piaseczno z EW-195 “A” / Afr.
Nieudane zrzuty na Warszawę – Halifaxy: JP-252 “L” / PL, J P-245 “P” / GB, BB-422 “T” / GB (nie powrócił, prawdopodobnie zestrzelony), JP-161 „N” / PL (rozbił się), JP-288 „G” / PL (zestrzelony) Liberatory: EW-265 “P” / GB, KH-104 “F” / Afr., KH-150 “R” / Afr., EW-198 “C” / Afr. (rozbił się). Ponadto Liberator EW-278 “U” / PL zapalił się podczas lotu i spadł, dwaj piloci i radiotelegrafista polegli, pozostałych czterech polskich lotników osadzono w niemieckiej niewoli. Liberator KH-151 “S” / PL nie wystartował na operację z powodu awarii.
18 września 1944 – to był piękny dzień – wreszcie wystartowały w amerykańskiej operacji lotniczej FRANTIC VII samoloty amerykańskiej 8 Armii Powietrznej: 110 Boeningów B-17 “latających fotec” 13 Skrzydła 3 Dywizji Bombowej, które ochraniało 154 Mustangów P-51 oraz jeden Mosquito. Wcześniejszy start 15 września rano, odwołano już z trasy lotu, z powodu złych warunków atmosferycznych.
Między godz 05.55 a 6.20 z brytyjskich lotnisk wystartowało 101 fortec – amerykańskich samolotów Boening B-17. Pierwsze z nich nadleciały nad Warszawę o godz. 12.41. Operację przeprowadzono pomimo początkowej niechęci amerykańskich generałów lotnictwa, którzy uważali ją za “operację niepraktyczną”, która miała skutkować dużymi stratami oraz “źle wykonanym zadaniem operacyjnie niewskazanym”… Amerykanie zabiegali wcześniej kilka razy o zgodę Rosjan na przeprowadzenie operacji wsparcia walczącej Warszawy, uzyskali ją dopiero 10 września, po blisko miesiącu dyplomatycznych nacisków na Stalina.
Tego dnia 18 Boeningów B-17 95 Grupy Bombowej 3 Dywizji Bombowej USAF zrzuciło skutecznie 420 zasobników na rejon A (Mokotów), następne 18 Boeningów B-17 z 390 Grupa Bombowa USAF zrzuciło skutecznie 362 zasobniki na rejon C (Żoliborz), wreszcie aż 72 Boeningi B-17 z 95, 100, 390 Grup Bombowych USAF zrzuciło skutecznie 388 zasobników na rejon B (Śródmieście).
Ogółem 101 fortec, przy stracie 1 fortecy i trzech myśliwców, zrzuciło 1170 zasobników, zawierających: 2987 Stenów, 390 rkm-ów, 102 Piaty, 7070 granatów, 10 min, 7,3 ton plastyku, 3,2 ton lontów, amunicję, żywność i leki. Depeszą nr 1867 z 20 września gen. Bór pokwitował odbiór 228 zasobników, w tym 77 podjętych w walce (ok. 25 proc.). Straty samolotów były zdumiewająco niewielkie, spodziewano się strat na poziomie 40 proc. Gdyby nie oczekiwanie przez prawie miesiąc na sowiecką zgodę – ta operacja mogłaby skutecznie zmienić los Powstania Warszawskiego…
18/19 września 1944 nieudane zrzuty materiałowe pięciu Liberatorów: KG-993 “X” / Afr., EW-207 “K” / Afr., KG-936 “B” / Afr., KH-150 “R” / Afr., KH-152 “F” / Afr. – wszystkie odwołano z lotu po starcie.
21/22 września 1944 udany zrzut materiałowy 12 zasobników na placówkę odbiorczą “Hamak-2” 705 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 15 km od stacji Warszawa Zachodnia, w okolicy miejscowości Truskaw (Puszcza Kampinoska), z samolotu Liberator KG-874 “J” / Płd.Afr.
28 września 1944 miała zostać przeprowadzona podobna operacja lotnicza, pod nazwą FRANTIC VIII, w której 72 amerykańskie Boeningi B-17 miały zrzucić zaopatrzenie dla Powstańców – Sowieci stanowczo odmówili swojej zgody. Stalin miał inne plany wobec Polski, nie chciał aby Powstanie Warszawskie zakończyło się sukcesem Armii Krajowej…
7/8 października 1944 nieudane zrzuty materiałowe na placówkę odbiorczą “Newa” 110 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 19 km od stacji kolejowej Piotrków, w okolicy miejscowości Tomawa, Żerechowa Kolonia – samoloty: Halifax JP-136 “D” / PL oraz Liberatory: KG-994 “R” / PL i KG-151 “S” / PL odwołane ze startu.
16/17 października 1944 udane operacje zrzutowe na placówkę odbiorczą “Newa” 611 (kryptonim polski, brytyjskie oznaczenie numerowe pinpoints), zlokalizowaną 19 km od stacji kolejowej Piotrków, w okolicy miejscowości Tomawa, Żerechowa Kolonia – w operacji “Wacek 1” skok 6 Cichociemnych oraz zrzut 12 zasobników i 3 paczek; w operacji “Poldek 1” skok 6 Cichociemnych oraz zrzut 12 zasobników i 4 paczek. Nieudany zrzut materiałowy na tę placówkę z samolotu Halifax JP-231 “A” / PL.
Należy dodać, że zrzuty na placówki zlokalizowane w Puszczy Kampinoskiej – choć są wliczane do puli “zrzutów dla Warszawy” – były w praktyce pozorowaniem wsparcia dla Powstania Warszawskiego, bowiem transport broni dla walczącej Warszawy był z tych placówek w praktyce niemożliwy…
Zaopatrzenie Powstańców w środki walki miało kluczowe znaczenie, zwłaszcza w pierwszych czterech dniach Powstania. Tyle właśnie dni potrzebowali Niemcy, aby zorganizować do walki z Powstańcami swój sztab oraz ściągnąć do Warszawy dodatkowych kilka tysięcy ludzi: żołnierzy oddziałów SS, Wermachtu, funkcjonariuszy policji i żandarmerii. Kajetan Bieniecki – autor fundamentalnej pracy “Lotnicze wsparcie Armii Krajowej” – ustalił podstawowe fakty:
W basenie Morza Śródziemnego dysponowano czterema jednostkami do specjalnych zadań dalekiego zasięgu. Poza tym w Anglii na lotnisku w Tempsford koło Bedford stacjonowały dwa brytyjskie dywizjony 138 i 161 do specjalnych zadań dalekiego zasięgu. Z lotniska tego latano do Algieru, Austrii, Belgii, Czechosłowacji, Francji, Holandii, Norwegii, Prus Wschodnich i do Polski. Z końcem 1943 roku loty do Polski zostały zawieszone, ponieważ trasa prowadziła przez Danię, gdzie Niemcy wzmocnili obronę przeciwlotniczą, gdyż tamtędy kierowano też samoloty na bombardowanie Berlina. W sierpniu 1944 roku, już po inwazji aliantów obrona niemiecka była słabsza i może ta trasa mogłaby być wykorzystana.
Były więc na pewno możliwości techniczne dokonania zrzutu w nocy z 4/5 sierpnia 1944 roku na cel w Warszawie o powierzchni 9 km. kw., obramowany torami kolejowymi i Wisłą. I to nie z trzech samolotów, które rzeczywiście tam dotarły, ale co najmniej z 60 samolotów, których jednak nie wykorzystano. I to nie z powodów technicznych – jak usiłowano tłumaczyć – ale z powodów politycznych. (…)
Przy dalszej analizie dokumentów odnośnie pomocy lotniczej w czasie powstania odkryjemy, że niewiele zostało dokonanych zrzutów na samo miasto, a wysokie straty poniesione zostały wcale nie nad miastem, ale na trasie. I to nie tylko od niemieckiej obrony przeciwlotniczej, ale również w skutek złego stanu technicznego wysyłanych samolotów. (Kajetan Bieniecki – Jak rzeczywiście wyglądała pomoc z Zachodu dla Warszawy w pierwszych dniach Powstania w: Zeszyty Historyczne, Instytut Literacki Paryż 1988, zeszyt 85, s. 66-67)
Kajetan Bieniecki – Jak rzeczywiście wyglądała pomoc z Zachodu
dla Warszawy w pierwszych dniach Powstania
w: Zeszyty Historyczne, Instytut Literacki Paryż 1988, zeszyt 85, s. 47-67
Andrzej Sucholtz – Dziennik czynności mjr. dypl. Jana Jaźwińskiego z sierpnia 1944 roku
Lotnicze wsparcie Powstania Warszawskiego
w: Zeszyty Historyczne, Instytut Literacki Paryż 1988, zeszyt 83, s. 148-177
Piotr C. Śliwowski – Lotnicze wsparcie Powstania Warszawskiego
w: biuletyn IPN, sierpień-wrzesień 2009, nr 8-9 (103-104), s. 126 – 142
Operacje lotnicze SOE do Polski po 1 sierpnia 1944
w: dokumenty Sztabu Naczelnego Wodza i Ministerstwa Spraw Wojskowych / MON
żródło: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego sygn. A.XII.1/71 s. 367-368
Andrzej Paweł Przemyski – Amerykański zrzut lotniczy na powstańczą Warszawę
18 września 1944: kontrowersje – fakty
w: Rocznik Lubelski 1985-1986, nr 27-28, s. 177-187
Kajetan Bieniecki – Frantic
w: Zeszyty Historyczne, Instytut Literacki Paryż 1990, zeszyt 93, s. 61-76
Baza zrzutów dla Powstania jest wyodrębniona z BAZY ZRZUTÓW dla Armii Krajowej.
Zrzuty dla Powstania Warszawskiego – jeśli nie były planowane na konkretną placówkę, tylko zrzucane bezpośrednio na Warszawę – są pod zbiorczą nazwą POWSTANIE WARSZ.
Oprócz nich zrzuty przyjmowały (nie wszystkie przyjęły) “okołowarszawskie” placówki odbiorcze: Chochla, Hamak, Karp, Lin, Newa, Nida, Piaseczno, Sum, Tasak, Wiersze.
Nie zawsze było możliwe wskazanie w bazie konkretnych placówek które odebrały zrzut – z różnych powodów, m.in część zrzutów trafiała wprost do określonych rejonów Warszawy, dzielnic, ulic, ponadto samoloty leciały na daną placówkę, ale zrzutu dokonywały w innym miejscu itp.
Zrzuty dla Powstania (na Warszawę) podczas amerykańskiej operacji FRANTIC VI (zrzut 1170 zasobników ze 101 samolotów) są ujęte zbiorczo, w trzech wierszach: zrzuty na rejon “A” (Mokotów), zrzuty na rejon “B” (Śródmieście) oraz zrzuty na rejon “C” (Żoliborz). Określenie zrzutu “NIEUDANY” oznacza, że do zrzutu nie doszło, a podane ilości zaopatrzenia dotyczą planowanego zrzutu.
Więcej wyjaśnień nt. bazy – Objaśnienia do bazy zrzutów
Uwaga: tabelę można przeszukiwać oraz sortować, klikając wybraną kolumnę
Tabelę można przeszukiwać, wpisując dowolny ciąg znaków
Autor wykazu – Ryszard M. Zając, wnuk por. cc. Józefa Zająca
Na urządzeniach mobilnych aby zobaczyć całość należy przewinąć w poziomie
Kryptonim | Lokalizacja | Miejscowość | Miejsce | Data operacji | Samolot / Załoga | Uwagi |
---|---|---|---|---|---|---|
CHOCHLA 507 | 14 km | Błonie | Łubiec (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-01/02 | Liberator KG-890 „S” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy |
CHOCHLA 207 | 14 km | Błonie | Łubiec (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-01/02 | Liberator KG-890 „S” / PL | operacja Jurek 1, NIEUDANY skok CC, zrzut materiałowy |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Halifax JP-295 „P” / GB | zrzut 9/z, 6/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Halifax JP-254 „D” / CA-GB | NIEUDANY zrzut mater. defekt silnika, zawrócił |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Halifax JD-319 „G” / GB | NIEUDANY zrzut mater. brak paliwa, zawrócił |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator KG-874 „J” / GB | zrzut 12/z |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EV-941„Q” / GB | zrzut 12/z, po zrzucie zestrzelony ok. Luborzyca, Kocmyrzów |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EV-958 „R” / GB | zrzut 12/z, "dziki" - Borzęcin, "Hamak" - "Chochla" |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-20/21 | Halifax ? „G” / PL | plac. zapas. zrzut 9/z, 12/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-20/21 | Halifax JD-171 „B” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-23/24 | Halifax JP-254 „D” / PL | zrzut 6/z, 12/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax JP-254 „D” / PL | zrzut 9/z, 11/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Łubiec (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-25/26 | Halifax JP-295 „P” / PL | zrzut 6/z, 12/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Łubiec (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-25/26 | Halifax JP-362 „E” / PL | zrzut 9/z, 12/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Łubiec (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-25/26 | Halifax JP-251 „P” / PL | zrzut 9/z, 12/p |
CHOCHLA 703 | 14 km | Błonie | Ławy (Puszcza Kampinoska) | 1944-09-10/11 | Liberator KH-101 „R” / PL | zrzut 12/z, 2/p, odebrał "Hamak-2 705" |
CHOCHLA 2 702 Z | Truskaw (Puszcza Kampin.) | 1944-09-01/02 | Liberator KH-101 „R” / PL | zrzut 12/z, 2/p, | ||
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-09/10 | Halifax JP-251 „P” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-09/10 | Halifax JP-252 „L” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-09/10 | Halifax JP-230 „N” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-09/10 | Liberator KG-890 „S” / PL | II, popr., zrzut 12/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-09/10 | Liberator EV-978 „R” / PL | II, popr., NIEUDANY, nie wystartował, defekt |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Liberator KG-938 „A” / GB | II, popr., zrzut 12/z |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Liberator KG-933 „P” / GB | II, popr., zrzut 12/z |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-15/16 | Liberator EW-233 „H” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EW-278 „U” / PL | II, popr., zrzut 12/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JP-180 „A” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EV-838 „H” / GB | II, popr., zrzut 12/z |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EW-248 „P” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy, zestrzelony |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EW-275 „R” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy, zestrzelony, spadł ok. Olszyny, Banica |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Liberator EW-161 „M” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy, zestrzelony ok. Łysa Góra |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JP-220 „C” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p, po zrzucie zestrzelony |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JP-252 „L” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 6/p "dziki" na Piotrków |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JP-220 „C” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 6/p "dziki", lądował awaryjnie ok. Dębina k/Okulic |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-23/24 | Halifax JD-171 „B” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax JD-171 „B” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax BB-412 „C” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax JD-362 „E” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax JP-251 „P” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 12/p |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-25/26 | Halifax JP-161 „N” / PL | II, popr., zrzut 9/z, 8/p, także na "Wiersze" |
HAMAK-1 702 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-09-01/02 | Liberator EW-278 „U” / PL | II, popr., zrzut 12/z, 12/p |
HAMAK-2 705 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-09-10/11 | Liberator KH-101 „R” / PL | odebrał zrzut 12/z, 2/p na "Chochla 703" |
HAMAK-2 705 | 15 km pnc-zach | Warszawa Zachodnia | Truskaw (Puszcza Kampinoska) | 1944-09-21/22 | Liberator KG-874 „J” / Pd. Afr. | II, popr., zrzut 12/z |
KARP 706 | 12 km płd | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | brak zrzutu | |
NEWA 504 Z | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-08-18/19 | Halifax JD-171 „B” / PL | plac. zapas. NIEUDANY, awaria nawigacji, nie wystartował |
NEWA 504 Z | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-08-18/19 | Halifax JP-180 „A” / PL | plac. zapas. NIEUDANY, awaria silników, zawrócił |
NEWA 504 Z | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-08-18/19 | Halifax JP-252 „L” / PL | zrzut 6/z, 12/p, w tajemnicy przed SOE |
NEWA 110 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-07/08 | Halifax JP-136 „D” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy, odwołany |
NEWA 110 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-07/08 | Liberator KG-994 „R” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy, odwołany |
NEWA 110 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-07/08 | Liberator KH-151 „S” / PL | operacja Wacek 1, NIEUDANY skok, zrzut materiałowy, odwołany |
NEWA 611 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-16/17 | Liberator KG-994 „R” / PL | operacja Wacek 1, skok 6 CC, zrzut 12/z, 3/p |
NEWA 611 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-16/17 | Liberator KH-151 „S” / PL | operacja Poldek 1, skok 6 CC, zrzut 12/z, 4/p |
NEWA 611 | 19 km płd-wsch | st. Piotrków | Tomawa, Żerochowa Kolonia | 1944-10-16/17 | Halifax JP-231 „A” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy |
Nida 225 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-01/02 | Halifax JP-154 „D” / GB | zrzut 9/z, 6/p |
Nida 225 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-01/02 | Halifax EB-147 „K” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy |
Nida 504 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-18/19 | Halifax JD-171 "B" / PL | plac. zapas. NIEUDANY, awaria nawigacji, nie wystartował |
Nida 504 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-18/19 | Halifax JP-180 "A" / PL | plac. zapas. NIEUDANY, awaria silników, zawrócił |
Nida 504 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-16/17 | Liberator EW-275 "R" / PL | zrzut 12/z, po zrzucie zestrzelony |
Nida 504 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-18/19 | Halifax JN-925 „X” / CA-GB | NIEUDANY zrzut materiałowy |
Nida 504 | 28 km płd-wsch | st. Piotrków | Górale | 1944-08-18/19 | Halifax BB-412 „C” / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy |
PIASECZNO | 6 km płd-wsch | Piaseczno | 1944-08-21/22 | Halifax BB-388 "M" / PL | plac. zapas., zrzut 9/z, 12/p | |
PIASECZNO | 6 km płd-wsch | Piaseczno | 1944-08-22/23 | Halifax JP-251 "P" / PL | plac. zapas., zrzut 9/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-12/13 | Halifax JP-252 "L" / PL | zrzut 9/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Czerniaków | 1944-08-08/09 | Halifax JP-252 "L" / PL | zrzut 9/z, 9/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | Liberator EW-278 "U" / PL | NIEUDANY, zrzut mater. | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | Halifax JD-362 "E" / PL | zrzut 9/z, 12/p "na dziko" w rejonie Szczawnicy | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | Halifax JP-252 "L" / PL | NIEUDANY, zrzut mater., defekt silnika, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Halifax JP-220 "C" / PL | NIEUDANY, zrzut mater., po ataku myśliwca zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Halifax JD-362 "E" / PL | NIEUDANY, zrzut mater., defekt silnika, zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-14/15 | Halifax JD-171 "B" / PL | zrzut 20/z, 24/p razem z Liberator EW-275 "R" / PL | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-14/15 | Liberator EW-278 "U" / PL | zrzut 20/z, 24/p razem z Halifax JD-171 "B" / PL | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-13/14 | Liberator EW-275 "R" / PL | NIEUDANY, zrzut 12/z, 12/p | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-12/13 | Liberator EW-275 "R" / PL | NIEUDANY, zrzut 12/z, 12/p | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-12/13 | Halifax JP-230 "N" / PL | zrzut 9/z, 12/p | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-12/13 | Halifax JP-180 "A" / PL | zrzut 9/z, 12/p | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Czerniaków | 1944-08-08/09 | Halifax JP-252 "L" / PL | zrzut 9/z, 9/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | rejon Stacji Pomp | 1944-08-12/13 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 12/z, 9/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | rejon ul. Czerniakowskiej | 1944-08-08/09 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 12/z, 9/p, lot bez drugiego pilota | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 12/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Halifax JD-362 "E" / PL | zrzut 9/z, 6/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Halifax JP-230 "N" / PL | zrzut 9/z, 6/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-13/14 | Halifax JP-295 "P" / GB | zrzut 9/z, 6/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-13/14 | Halifax JN-926 "O" / GB | zrzut 9/z, 6/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Liberator KG-836 "C" / Afr. | zrzut 12/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Liberator EW-166 "Z" / Afr. | zrzut 12/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Liberator EW-248 "P" / Afr. | zrzut 12/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator KG-871 "F" / Afr. | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator KG-938 "A" / GB | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator EW-160 "B" / GB | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator KG-873 "Q" / GB | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator KG-933 "P" / GB | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-13/14 | Liberator KG-838 "Y" / GB | zrzut 12/z, 12/p |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-13/14 | Liberator EV-961 "C" / GB | zrzut 12/z, 12/p, po zrzucie rozbił się | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Stare Miasto | 1944-08-13/14 | Liberator EW-105 "G" / GB | zrzut 12/z, 12/p, po zrzucie zestrzelony | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-13/14 | Liberator EW-138 "K" / GB | zrzut 12/z, 12/p, po zrzucie rozbił się | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | ul. Krzemieniecka | 1944-08-04/05 | Liberator EV 978 "R" / PL | zrzut 12/z, 9/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-26/27 | Halifax JD-319 "G" / PL | NIEUDANY zrzut, awaria silników, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-25/26 | Halifax JP-226 "A" / PL | NIEUDANY zrzut, awaria silników, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-25/26 | Halifax JD-319 "G" / PL | NIEUDANY zrzut, awaria silników, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-25/26 | Halifax HR-855 "B" / PL | NIEUDANY zrzut, awaria silników, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | cmentarz żydowski | 1944-08-04/05 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 12/z, 8/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-08-04/05 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 4/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | cmentarz żydowski | 1944-08-04/05 | Halifax JP-251 "P" / PL | zrzut 9/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-890 "S" / PL | zrzut 12/z, 12/p, po zrzucie zestrzelony, spadł ok. Pogwizdów | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Halifax JN-897 "T" / GB | zrzut 8/z, 6/p, ostrzelany | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Halifax JP-254 "D" / GB | zrzut 9/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Halifax JD-319 "G" / GB | zrzut 9/z, 6/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Halifax JN-895 "B" / GB | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Halifax EB-179 "Q" / GB | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Halifax JN-926 "O" / AUS | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-14/15 | Liberator EW-941 "Q" / GB | zrzut 12/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Liberator EW-838 "H" / GB | zrzut 12/z, 12/p, ostrzelany | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Liberator KG-875 "D" / GB | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Stare Miasto | 1944-08-14/15 | Liberator KG-872 "V" / GB | zrzut 12/z, ostrzelany | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator EW-264 "X" / AUS | NIEUDANY zrzut, rozbił się na Miodowej | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-939 "A" / GB | NIEUDANY zrzut mater., rozbił się | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-871 "F" / GB | NIEUDANY zrzut mater., rozbił się | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-836 "C" / GB | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-14/15 | Liberator EW-231 "N" / GB | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | 1944-08-14/15 | Liberator KG-933 "P" / GB | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Napoleona | 1944-08-14/15 | Liberator KG-938 "A" / GB | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | pl. Krasińskich | (prawdopodobnie) | 1944-08-14/15 | Liberator EV-839 "J" / GB | zrzut 12/z |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator EW-233 "H" / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-828 "F" / GB-Afr. | NIEUDANY zrzut, zestrzelony, spadł ok. Żdżary | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-14/15 | Liberator KG-873 "Q" / GB | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-18/19 | Halifax JP-180 "A" / PL | NIEUDANY zrzut, awaria silników, zawrócił | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | Halifax JP-180 "A" / PL | 9/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | ul. Marszałkowska | 1944-08-20/21 | Halifax JP-180 "A" / PL | zrzut 6/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-20/21 | Halifax ? "G" / PL | NIEUDANY zrzut mater., poleciał na Chochla 703 | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-20/21 | Halifax JD-171 "B" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-20/21 | Liberator EW-278 "U" / PL | NIEUDANY zrzut mater., poleciał na Wiersze 705 | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | ul. Marszałkowska | 1944-08-21/22 | Halifax JD-362 "E" / PL | zrzut 9/z, 12/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-21/22 | Halifax BB-388 "M" / PL | NIEUDANY, poleciał na Piaseczno | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-21/22 | Halifax JP-180 "A" / PL | NIEUDANY zrzut mater., poleciał na "Hamak 702" | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-21/22 | Halifax JD-171 "B" / PL | NIEUDANY zrzut mater., ostrzelany, zrzut "dziki" ok. Dąbrówka Szczepanowska | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | koszary Szwoleżerów | 1944-08-08/09 | Halifax JP-251 "P" / PL | zrzut 9/z, 9/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-22/23 | Halifax JP-251 "P" / PL | NIEUDANY, poleciał na Piaseczno | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-22/23 | Halifax JD-171 "B" / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-23/24 | Halifax JP-251 "P" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił, defekt silnika | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JD-171 "B" / PL | NIEUDANY zrzut mater. | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JN-895 "B" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JD-362 "E" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JD-319 "G" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JP-2 ? (251 lub 295) "P" / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-26/27 | Halifax JP-161 "N" / PL | NIEUDANY zrzut mater., nie wystartował | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Mokotów | 1944-08-27/28 | Liberator KG-927 "S" / PL | zrzut 12/z, 8/p, po zrzucie silnie ostrzelany, rozbił się | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-27/28 | Halifax JD-171 "B" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-27/28 | Halifax JP-161 "N" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zawrócił | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-08-27/28 | Halifax JP-295 "P" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Halifax JP-252 „L” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Halifax JP-288 „G” / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Halifax JP-161 „N” / PL | NIEUDANY zrzut mater., rozbił się | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Mokotów | 1944-09-10/11 | Halifax JD-319 "G" / GB | zrzut 6/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Mokotów | 1944-09-10/11 | Halifax JP-246 "B" / GB | zrzut 6/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Halifax JP-245 "P" / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Halifax BB-422 "T" / GB | NIEUDANY zrzut, prawdopod. zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Śródmieście | 1944-09-10/11 | Liberator KG-934 "E" / GB | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KG-928 "M" / GB | zrzut 12/z | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator EW-233 "H" / GB | zrzut 12/z | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator EW-265 "P" / GB | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KG-996 "A" / Afr. | zrzut 12/z | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KG-874 "J" / Afr | zrzut 12/z | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Puszcza Kampinoska | 1944-09-10/11 | Liberator KG-875 "D" / Afr. | zrzut 12/z | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KH-104 "F" / Afr. | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Piaseczno | 1944-09-10/11 | Liberator EW-195 "A" / Afr. | zrzut 12/z, na "dziko" | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KH-150 "R" / Afr. | NIEUDANY zrzut materiałowy | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator EW-278 "U" / PL | NIEUDANY zapalił się, spadł, Dwaj piloci i radiotelegrafista polegli, 4 lotników w niewoli | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator EW-198 "C" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., rozbił się | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | Śródmieście | 1944-09-13/14 | Liberator KH-151 "S" / PL | zrzut 12/z, 4/p | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-13/14 | Liberator KH-101 "R" / PL | NIEUDANY zrzut mater., zestrzelony | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa, rejon "A" | Mokotów | 1944-09-18 | 18 samolotów Boening B-17 | operacja FRANTIC VII, 420/z (łącznie 1170/z) | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa, rejon "C" | Żoliborz | 1944-09-18 | 18 samolotów Boening B-17 | operacja FRANTIC VII, 362/z (łącznie 1170/z) | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa, rejon "B" | Śródmieście | 1944-09-18 | 72 samoloty Boening B-17 | operacja FRANTIC VII, 388/z (łącznie 1170/z) | |
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-18/19 | Liberator KG-993 "X" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., odwołany po starcie | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-18/19 | Liberator EW-207 "K" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., odwołany po starcie | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-18/19 | Liberator KG-936 "B" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., odwołany po starcie | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-18/19 | Liberator KH-150 "R" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., odwołany po starcie | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-18/19 | Liberator KH-152 "F" / Afr. | NIEUDANY zrzut mater., odwołany po starcie | ||
POWSTANIE WARSZ. | Warszawa | 1944-09-10/11 | Liberator KH-151 "S" / PL | NIEUDANY, zrzut 12/z, 4/p, awaria, nie wystartował | ||
POWSTANIE WARSZ. | 20 km płd-wsch. | Piotrków | Lasy Lubień | 1944-08-04/05 | Liberator KG-827 "U" / Afr. | zrzut 12/z, 9/p "na dziko", po trafieniu przez JU-88 |
SUM 707 | 12 km płd | Warszawa | Las Kabacki | 1944-08-17/18 | brak zrzutu | |
Tasak 704 | 7 km pnc-zach | st. Grodzisk | Izdebko Kościelne | 1944-08-15/16 | Halifax JP-220 „C” / PL | zrzut 9/z, 12/p |
Tasak 704 | 7 km pnc-zach | st. Grodzisk | Izdebko Kościelne | 1944-08-15/16 | Halifax JP-171 „B” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy |
Tasak 704 | 7 km pnc-zach | st. Grodzisk | Izdebko Kościelne | 1944-08-15/16 | Liberator EW-275 „R” / PL | zrzut 12/z, 12/p |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JD-319 „G” / GB | zrzut 9/z, 6/p, na "dziko" ok. Lipnica Wielka |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax JP-295 „P” / GB | zrzut 9/z, 8/p |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-16/17 | Halifax BB-429 „V” / GB | zrzut 9/z, 8/p |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-20/21 | Halifax JD-171 „B” / PL | NIEUDANY zrzut materiałowy |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-20/21 | Liberator EW-278 „U” / PL | plac. zapas., zrzut 12/z, 12/p |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-24/25 | Halifax JP-226 „A” / PL | zrzut 9/z, 12/p |
WIERSZE 705 | 7 km pnc-zach | Wiersze | (Puszcza Kampinoska) | 1944-08-25/26 | Halifax JP-161 „N” / PL | zrzut 4/p, także na "Hamak" |
Informacje (on-line) nt. personelu Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii (1940-1947) – zobacz: Lista Krzystka
Pierwsze dni Powstania miały kluczowe znaczenie dla jego dalszego przebiegu. Jak wiadomo obecnie, Niemcy potrzebowali czterech dni, aby zorganizować swój antypowstańczy sztab oraz ściągnąć do Warszawy dodatkowe oddziały i jednostki. Jednym z istotniejszych czynników było zaopatrzenie Powstańców, zwłaszcza w broń i amunicję. To właśnie zawiodło, głównie z winy aliantów, ale także częściowo z winy Sztabu Naczelnego Wodza oraz Komendy Głównej Armii Krajowej. Przede wszystkim za późno pomyślano o zaopatrzeniu.
Podkreślę – zaopatrzenie Powstańców w środki walki miało kluczowe znaczenie, zwłaszcza w pierwszych czterech dniach Powstania. Tyle właśnie dni potrzebowali Niemcy, aby zorganizować do walki z Powstańcami swój sztab oraz ściągnąć do Warszawy dodatkowych kilka tysięcy ludzi: żołnierzy oddziałów SS, Wermachtu, funkcjonariuszy policji i żandarmerii.
Kajetan Bieniecki – autor fundamentalnej pracy “Lotnicze wsparcie Armii Krajowej” – ustalił podstawowe fakty: “W basenie Morza Śródziemnego dysponowano czterema jednostkami do specjalnych zadań dalekiego zasięgu. Poza tym w Anglii na lotnisku w Tempsford koło Bedford stacjonowały dwa brytyjskie dywizjony 138 i 161 do specjalnych zadań dalekiego zasięgu. Z lotniska tego latano do Algieru, Austrii, Belgii, Czechosłowacji, Francji, Holandii, Norwegii, Prus Wschodnich i do Polski. Z końcem 1943 roku loty do Polski zostały zawieszone, ponieważ trasa prowadziła przez Danię, gdzie Niemcy wzmocnili obronę przeciwlotniczą, gdyż tamtędy kierowano też samoloty na bombardowanie Berlina. W sierpniu 1944 roku, już po inwazji aliantów obrona niemiecka była słabsza i może ta trasa mogłaby być wykorzystana.
Były więc na pewno możliwości techniczne dokonania zrzutu w nocy z 4/5 sierpnia 1944 roku na cel w Warszawie o powierzchni 9 km. kw., obramowany torami kolejowymi i Wisłą. I to nie z trzech samolotów, które rzeczywiście tam dotarły [poleciały cztery, w tym trzy na Warszawę, na rozkaz mjr / ppłk dypl. Jana Jaźwińskiego, wbrew zakazowi Brytyjczyków oraz w tajemnicy przed nimi – przyp. RMZ], ale co najmniej z 60 samolotów, których jednak nie wykorzystano. I to nie z powodów technicznych – jak usiłowano tłumaczyć – ale z powodów politycznych. (…)
Przy dalszej analizie dokumentów odnośnie pomocy lotniczej w czasie powstania odkryjemy, że niewiele zostało dokonanych zrzutów na samo miasto, a wysokie straty poniesione zostały wcale nie nad miastem, ale na trasie. I to nie tylko od niemieckiej obrony przeciwlotniczej, ale również w skutek złego stanu technicznego wysyłanych samolotów.” (Kajetan Bieniecki – Jak rzeczywiście wyglądała pomoc z Zachodu dla Warszawy w pierwszych dniach Powstania w: Zeszyty Historyczne, Instytut Literacki Paryż 1988, zeszyt 85, s. 66-67)
Gdyby alianci zachodni udzielili lotniczego wsparcia Powstaniu w jego pierwszych dniach… Gdyby operację lotniczą “FRANTIC VII” – podczas której 101 fortec Boening B-17 zrzuciło na Warszawę aż 1170 zasobników – przeprowadzono wcześniej, a nie dopiero 18 września 1944… Gdyby…
Nie wszyscy uświadamiają sobie, co straciliśmy. Kresy stanowiły aż 52,1 proc. przedwojennego terytorium Polski (II R.P.), mieszkało tam aż 13,7 mln. (z 34,8 mln.) Polaków. Młodszym przypomnę, że z Kresów pochodzili m.in. Adam Mickiewicz (Nowogródek) oraz Juliusz Słowacki (Krzemieniec).
Bezpośrednio przed wojną, na Kresach mieszkało ok. 43,1 proc. Polaków, 33 proc. Ukraińców, 8,3 proc. Żydów, ok. 7,6 proc. Białorusinów i in. Polskie elity polityczne rozmyślały nad jakąś formą autonomii dla mniejszości narodowych, ale rządzący byli temu przeciwni. Zanim coś wymyślono nadeszła wojna i straciliśmy Kresy w całości.
Kilkadziesiąt lat minęło od zakończenia II wojny światowej, ale wciąż ponad połowa Polaków uważa Kresy (z Wilnem i Lwowem) za polskie ziemie – tak wynikało z sondażu Pentora dla Wprost z 2007 roku. Co ciekawe, aż 51 proc tak uważajacych to młodzi, w wieku poniżej 29 lat.
Mój Dziadek, Cichociemny por. Józef Zając ps. Kolanko, nie urodził się na Kresach, ale przez kilkanaście lat, aż do wybuchu wojny tam mieszkał (w miasteczku Kopyczyńce w ówczesnym województwie tarnopolskim). Przez 17 lat pracował w Kopyczyńcach jako urzędnik samorządowy w starostwie powiatowym. Po skoku do okupowanej Polski dostał przydział na teren Kresów – do 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty. Ponieważ leczył zranioną rękę, po wyleczeniu przydzielony został do Okręgu Warszawa AK.
Spośród 316 Cichociemnych, żołnierzy Armii Krajowej w służbie specjalnej, na Kresach urodziło się aż 77 CC, w tym 20 we Lwowie.
Wśród CC urodzonych na Kresach był m.in. mjr cc Bolesław Kontrym ps. Żmudzin – m.in. szef służby śledczej Polskiego Państwa Podziemnego, dowódca oddziału dyspozycyjnego Delegatury Rządu Na Kraj “Sztafeta” – “Podkowa”, ppłk cc Tadeusz Runge ps. Osa – m.in. kierownik Centrali Zaopatrzenia Terenu, dowódca batalionu ?Czata 49?, ppor. cc Stefan Jasieński ps. Alfa – oficer wywiadu ofensywnego AK, m.in. rozpracowujący wywiadowczo obóz koncentracyjny Auschwitz ? Birkenau.
Wśród urodzonych na Kresach byli także m.in.: kpt. cc Mirosław Kryszczukajtis ps. Szary, instruktor Kedywu, saper, oficer KG AK oraz wynalazca, który udoskonalił m.in. tzw. ołówek czasu, niemiecki detonator, który można było ustawić na czas od 10 minut do? miesiąca i działał precyzyjnie nawet w skrajnych temperaturach (podczas wojny wyprodukowano ok. 12 milionów ?ołówków czasu”).
Wśród Cichociemnych z Kresów był także ppłk cc Narcyz Łopianowski ps. Sarna – m.in. zastępca dowódcy Ośrodka Pancernego Komendy Obszaru Warszawskiego AK, od grudnia 1940 do marca 1941 przekonywany przez Sowietów do przejścia na ich stronę w tzw. willi szczęścia – słynnej daczy nr 20 w ośrodku NKWD pod Moskwą. Oczywiście odmówił podpisania Sowietom “deklaracji lojalności”…
Listę Cichociemnych związanych z Kresami (po wpisaniu w wyszukiwarkę słowa Kresy) można zobaczyć na tej stronie
Na niegdyś polskich Kresach 20 Cichociemnych poległo w walce. Było wśród Nich 7, którzy stamtąd pochodzili – wśród Nich ppłk. dypl. cc Maciej Kalenkiewicz, dowódca partyzancki w Okręgu Nowogródek, współautor drugiego planu powstania powszechnego W-154, przede wszystkim zaś, wraz z mjr cc Janem Górskim, współtwórca Cichociemnych. Czterech Cichociemnych poległo w rodzinnej miejscowości na Kresach lub niedaleko niej.
Według moich ustaleń (lista jest jeszcze weryfikowana), na Kresach walczyło o wolną Polskę aż 70 Cichociemnych spadochroniarzy AK.
Do Okręgu Lwów AK oraz Obszaru Lwów AK przydziały otrzymało 24 Cichociemnych, w tym m.in. ppłk. cc Leon Bazała ps. Striwiąż, po wojnie więziony w trzech sowieckich łagrach, mjr cc Piotr Szewczyk ps. Czer – szef Kedywu rejonu dywersyjnego Lwów ? Miasto, komendant miasta Lwowa, po wojnie łącznik Zrzeszenia “Wolność i Niezawisłość” (WiN), skazany w 1947 roku na śmierć, uniewinniony dopiero we wrześniu 2018, na wniosek IPN…
Do Okręgu oraz Podokręgu Nowogródek AK przydzielono 19 Cichociemnych, wśród Nich był m. in. ppłk. dypl. cc Maciej Kalenkiewicz, ppłk dypl. cc Stanisław Sędziak ps. Warta – szef sztabu Okręgu Nowogródek AK, oficer Obywatelskiej Armii Krajowej, Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, WiN, więzień UB, torturowany, skazany na śmierć, następnie na dożywocie, więziony w komunistycznych więzieniach w Polsce aż do 1957 roku!
W Okręgu Nowogródek AK walczyli także: mjr cc Adolf Pilch ps. Góra, Dolina, legendarny dowódca Zgrupowania Stołpecko ? Nalibockiego, ppłk cc Adam Szydłowski ps. Poleszuk, komendant Podokręgu Nowogródek AK, podczas wojny więzień frankistowskiego obozu koncentracyjnego Miranda de Ebro, po wojnie, do listopada 1947 więzień NKWD, sowieckich łagrów.
Do tego okręgu przydzielony był także kpt. cc Mieczysław Szczepański ps. Dębina, podczas wojny walczył wraz z 7 batalionem 77 Pułku Piechoty AK, po wojnie zamordowany na schodach podziemi Zamku w Lublinie wraz z 10 żołnierzami AK, w tym min. Cichociemnym ppor. Czesławem Rossińskim ps. Jemioła.
W tym Okręgu walczył również ppłk Adam Szydłowski ps. Poleszuk, m.in. komendant Podokręgu Nowogródek AK, więzień frankistowskiego obozu koncentracyjnego Miranda de Ebro (1941-1942), pod koniec wojny więzień NKWD, osadzony w sowieckich łagrach: Ostaszków, Kalinin, Morszańsk (1944-1947).
Do Okręgu Wołyń AK przydziały dostało 11 Cichociemnych, m.in. mjr cc Tadeusz Klimowski ps. Klon, m.in. szef sztabu 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, mjr cc Wacław Kopisto ps. Kra, dowódca Kedywu Inspektoratu Rejonowego Łuck Okręg Wołyń AK, więziony przez NKWD w sowieckich łagrach: Koyma, Komi, Magadan, Kotłas Tajszet, aż do 1953 roku, później represjonowany w Polsce przez UB.
W Okręgu Wołyń AK walczyli także m.in. kpt. cc Walery Krokay ps. Siwy, dowódca 2 batalionu 43 Pułku Piechoty 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, kpt. cc Zdzisław Luszowicz ps. Szakal, więzień UB, NKWD, dwukrotnie w sowieckich łagrach: Skola, Starobielsk (1939-1941), Stalinogorsk (1944-1945)…
Do Okręgu WIlno AK przydzielono 8 Cichociemnych; przydział dostał m.in. płk cc Adam Boryczka ps. Brona, dowódca Kedywu Okręgu Wilno AK, dowódca 6 Wileńskiej Brygady AK, po wojnie żołnierz wyklęty, kurier Delegatury Zagranicznej WiN, rozpracowywany grze operacyjnej MBP i NKWD prowadzonej pod kryptonimem ?Cezary?, więziony i torturowany przez UB (1954-1967), skazany na śmierć, zwolniony z PRL-owskiego więzienia dopiero w listopadzie 1967 (sic!) roku, uniewinniony w grudniu 1991.
W tym okręgu walczyli również: mjr cc Teodor Cetys ps. Wiking, szef sztabu oddziałów partyzanckich Okręgów: Wilno i Nowogródek, przez cztery lata, do 1948 więzień sowieckich łagrów: Ostaszków, Morszańsk, Brześć oraz kpt. cc Marian Mostowiec ps. Lis, instruktor Kedywu garnizonu miasta Wilna, oficer dywersji i specjalista minerstwa 6 Wileńskiej Brygady AK
Do Okręgu Polesie AK przydzielono 7 Cichociemnych, m.in. ppłk cc Henryk Krajewski ps. Trzaska, m.in. organizator i komendant szkoły dywersji Kedywu ?Zagajnik?, dowódca 30 Poleskiej Dywizji AK, od 1944 więzień UB, NKWD, torturowany, skazany, 28 lipca 1945 uwolniony z transportu do więzienia przez żołnierzy Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj (uwolniono wtedy ok. ok. 120 osób).
W Okręgu Polesie AK walczył także mjr cc Stanisław Trondowski ps. Grzmot, dowódca 82 Pułku Piechoty 30 Poleskiej Dywizji Piechoty AK, po wojnie przez jedenaście lat więzień NKWD, sowieckich łagrów: Riazań, Dubrowłag…
Według moich ustaleń do Okręgu Stanisławów AK przydzielony został kpt. cc Michał Wilczewski ps. Uszka, m.in. dowódca Kedywu w tym okręgu, dowódca Oddziału Specjalnego Dywersyjno-Dyspozycyjnego 40 Pułku Piechoty AK. 14 lutego 1945 we Lwowie, przy probie aresztowania przez NKWD popełnił samobójstwo, rozgryzając kapsułkę z cyjankali…
Ustalone i zweryfikowane przeze mnie przydziały w Aramii Krajowej wszystkich Cichociemnych, w tym na terenie dawnych polskich Kresów można wyszukiwać w bazie danych na stronie – Cichociemni w Armii Krajowej
Dramatyczne historie Cichociemnych z Kresów wymagają uważnego spojrzenia oraz refleksji. Towarzyszyć im musi myśł, że już pod koniec wojny mieli praktycznie pewność, że Kresy już do Polski nie wrócą, że zostały bezpowrotnie utracone…
inż. Tadeusz Heftman
Fotografia z dokumentu urzędowego
edytowana cyfrowo, mojego autorstwa,
przekazana do domeny publicznej
© CC BY elitadywersji.org
Świadectwo urodzenia
Źródło: akta sygn. 9499, Politechnika Warszawska
Urodził się w rodzinie sosnowieckiego adwokata Józefa Eugeniusza Heftmana oraz Anieli Adeli z Bobowskich, w parafii Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu, mieszkał wraz z rodzicami na ul. Wspólnej 36, później przy ul. Piłsudskiego 16.
Świadectwo dojrzałości
Źródło: akta sygn. 9499, Politechnika Warszawska
Uczył się początkowo w domu, w 1915 podjął naukę w prywatnym gimnazjum Karola Araszkiewicza w Sosnowcu, od 1920 uczył się w Państwowym Gimnazjum im. S. Staszica (obecnie IV LO) w Sosnowcu.
Do “Staszica” uczęszczali też bracia Danilewiczowie: przyjaciel Heftmana Ludomir oraz jego młodszy brat Leonard Danilewicz. Wszyscy trzej byli pasjonatami krótkofalarstwa. Tadeusz i Leonard produkowali dość prymitywne, dwulampowe odbiorniki krótkofalarskie, które sprzedawali kolegom w gimnazjum.
Pasjonaci krótkofalarstwa byli – jak to wówczas mówiono – “radiofilami”. Bracia Danielewiczowie (także urodzeni w Sosnowcu) używali znaku wywoławczego TPAV, później SP3AV. W spisie krótkofalowców z 1931 Ludomir ma znak nasłuchowy PL6, Leonard PL7. W maju 1925 Tadeusz Heftman zdał w “Staszicu” egzamin dojrzałości, razem z Ludomirem Danilewiczem.
Po maturze w 1925, podobnie jak Ludomir Danielewicz, od 29 września 1925 podjął studia na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej. Od 1929 studiował w Institut National Polytechnique de Grenoble (Francja), uzyskując dyplom inżyniera elektronika. Nadawał stamtąd pod znakiem F8TPAX.
Od założenia w 1924 członek Komitetu Szkolenia Młodzieży w Radjotechnice w Sosnowcu (jego współzałożycielem był Jego ojciec), jednej z najstarszych organizacji radioamatorskich w Polsce. Konstruował wtedy swoje pierwsze odbiorniki i nadajniki radiowe.
Siedzibą Komitetu była kancelaria Rady Wychowania Fizycznego i Wojskowego powiatu będzińskiego, znajdująca się w koszarach im. Romualda Traugutta, przy ul. Nowej (obecnie Hanki Ordonówny) w Sosnowcu. W II Powstaniu Śląskim koszary były siedzibą 73 Pułku Piechoty; w 1939 miejscem zbiórki m.in. Batalionu Obrony Narodowej “Sosnowiec”.
Tadeusz Heftman, 1925
Źródło: akta sygn. 9499, Politechnika Warszawska
Jako pierwszy Polak radioamator (znak wywoławczy TPAX), przy pomocy radiostacji własnej konstrukcji nawiązał z Sosnowca (udokumentowaną) łączność z zagranicą: 6 grudnia 1925 z Holandią (z Ten Kate, znak wywoławczy N-0PM). Stał się tym samym pionierem krótkofalarstwa polskiego.
Radiostacja Heftmana (patrz obok) dzięki której uzyskał te połączenia to 1-lampowy nadajnik telegraficzny o mocy 3 W z lamp RT pracujący w układzie Hartleya na fali ok. 110 m (zasilany przez transformator z sieci prądu zmiennego nie prostowanego) i 2-lampowy odbiornik reakcyjny. Odbiornik Heftmana pracował w popularnym wówczas układzie Reinartza.
Radiostacje (nadajniki) konstrukcji: braci Danielewiczów, a także Heftmana zdobyły złote medale na Pierwszej Ogólnokrajowej Wystawie Radiowej w Warszawie, zorganizowanej w dniach od 15 do 24 maja 1926.
Zaraz potem ich radiostacje zostały przez władze państwowe… skonfiskowane, jako nielegalne. A były “nielegalne”, bo konstruktorzy nadajników nie mieli państwowych licencji. Tyle tylko, że w tym czasie nikomu jeszcze nie wydano takiej licencji…
W kwietniu 1926 Tadeusz Heftman nawiązał jako pierwszy łączność międzykontynentalną z USA (z krótkofalowcem znak wywoławczy U-1AAO) oraz Y-2PM w Rawalpindi (obecnie Pakistan). Wszystkie połączenia zostały udokumentowane kartami QSL, opublikowanymi w jubileuszowym, grudniowym numerze “Krótkofalowca Polskiego”
Już podczas studiów, z uzdolnionym Ludomirem Danilewiczem nawiązał współpracę Oddział II Sztabu Głównego WP (wywiad, radiowywiad, kontrwywiad, radiokontrwywiad, dywersja, kryptologia), włączając go do prac nad konstrukcją urządzeń specjalnych dla wojska, w tym maszyn szyfrujących.
Jeden z tej trójki pasjonatów Leonard Danilewicz – jak wynika z relacji (patrz poniżej) ppłk. dypl. inż. Tadeusza Lisickiego, wybitnego konstruktora [m.in. polskiego wykrywacza min] – ujawnił, co wpłynęło na ich decyzję:
“Przyjazd do Sosnowca por. J.Groszkowskiego [prof. dr inż. Janusz Groszkowski m.in. pomógł rozpracować tajną broń Hitlera] z odczytem o radiu ostatecznie zadecydował o naszej przyszłości. Nasza grupka została zaproszona przez por. Groszkowskiego do Warszawy gdzie zwiedziliśmy radiostację w Cytadeli, Centralne Biuro Operacyjne i radiostację pod Wawrzyszewem. Także skromne laboratorium radiowe Politechniki Warszawskiej. (…) od tego czasu zachował dla nas życzliwość i zrozumienie dla naszych poczynań i zawsze był gotów służyć radą i pomocą”
Warto zauważyć, że kpt Tadeusz Lisicki był przed wojną dowódcą kompanii radiowywiadu; jego zadaniem było również rozszyfrowywanie niemieckich szyfrów: kluczy ręcznych i maszynowych. Wiosną 1940 w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) opracowano “Sonderfahndungliste GB” (specjalny list gończy), znany jako “Czarna lista Hitlera” (zobacz także tutaj). Zawiera nazwiska i dane osobowe 2820 osób, które po inwazji na Wielką Brytanię miały zostać wytropione i aresztowana przez jednostki specjalne SS. Pod numerem L101 widnieje tam nazwisko oraz dane Tadeusza Lisickiego. Wspomniana wcześniej przez Danilewicza “radiostacja pod Wawrzyszewem” to Transatlantycka Radiotelegraficzna Centrala Nadawcza (Babice) Boernerowo. Jej fascynującą historię można przeczytać na tej stronie.
Ryszard M. Zając – Zapomniany konstruktor “pipsztoków”
w: Biuletyn Informacyjny AK nr 05 (409), maj 2024, s. 34-37
Dzięki wsparciu “dwójki” (Oddziału II SG WP), w 1928 utworzono spółkę, z kapitałem zakładowym 7 tys. zł, pod nazwą Wytwórnia Radiotechniczna AVA. Jej założycielami byli bracia Danielewiczowie, oficer Sztabu Głównego WP inż. Antoni Palluth oraz b. starszy majster wojsk łączności Edward Fokczyński. Nazwę firmy utworzyły połączone znaki wywoławcze braci Danilewiczów (TPAV) oraz inż. Pallutha (TPVA).
Dyrektorem wytwórni został Antoni Palluth (podczas wojny polsko-bolszewickiej obsługiwał radiostację w pociągu Naczelnego Wodza i prowadził podsłuch radiostacji bolszewickich), jego zastępcą Ludomir Danilewicz. Kierownikiem technicznym został Tadeusz Heftman. Niejawnym udziałowcem spółki był Sztab Główny WP.
Początkowo siedzibą firmy był mały warsztat radiotechniczny Edwarda Fokczyńskiego, zlokalizowany w Warszawie, przy ul. Nowy Świat 43, później przeniosła się do większego lokalu, pod numer 34. Po pięciu latach działania, w 1936 AVA wybudowała własny obiekt (o powierzchni ok. 800 m.kw.) na siedzibę firmy, na ul. Stępińskiej 25.
Bracia Danielewiczowie oraz Palluth wnieśli jako wkład do nowej spółki siedem tysięcy złotych jako kapitał założycielski. Fokczyński wniósł do spółki aport rzeczowy – swój warsztat. Bracia zajmowali się sprawami technicznymi i konstrukcjami, Palluth sprawami handlowymi (głównie zlecenia dla wojska i wywiadu), Fokczyński odpowiadał za organizację produkcji.
Wytwórnia radiotechniczna AVA prawie od czasu swego powstania była głównym dostawcą sprzętu radiowego i specjalnego dla Sztabu Głównego i odegrała znaczną rolę w rozwiązaniu “Enigmy”.
ppłk. dypl. inż. Tadeusz Lisicki
Krzysztof Dąbrowski – W kręgu zakładów AVA
w: Polska myśl techniczna w II wojnie światowej
w 70 rocznicę zakończenia działań wojennych w Europie. Materiały pokonferencyjne.
Centralna Biblioteka Wojskowa, ISBN 978-83-63050-28-3, Warszawa 2015, s.117-126
życiorys, 1925, Źródło: akta sygn. 9499, Politechnika Warszawska
Podanie ws. studiów
Źródło: akta sygn. 9499, Politechnika Warszawska
Od chwili powstania firma produkowała stacje krótkofalarskie oraz części radiotechniczne dla potrzeb cywilnych i wojskowych. Już na początku ok. 60 proc. produkcji przeznaczonych było dla wojska.
AVA produkowała m.in. radiostacje lotnicze i morskie, a także sprzęt łączności oraz radiopodsłuchu dla Biura Szyfrów (m.in. ośrodka w Lesie Kabackim). Produkowała również sprzęt łączności m.in. dla Policji oraz Straży Granicznej.
Głównym inżynierem, konstruktorem Wytwórni AVA został inż. Tadeusz Heftman. Zaprojektował m.in. radiostacje typu AP-1 dla polskiego wywiadu (tzw. pipsztoki) oraz cztery radiostacje krótkofalowe dużej mocy (dalekiego zasięgu) dla Sztabu Głównego WP w Pyrach pod Warszawą (obecnie w dzielnicy Ursynów). Oprócz niego AVA zatrudniała w zespole konstrukcyjnym jeszcze 8 inżynierów.
Tadeusz Lisicki – AVA (maszynopis / rękopis)
w zbiorach Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki w Zegrzu, sygn. K 1074
W Wytwórni AVA złamano konstrukcję pierwszych wersji niemieckiej maszyny szyfrującej “Enigma” oraz wyprodukowano jej 15 ulepszonych “sobowtórów” (wojskowej wersji), dla Biura Szyfrów. W roku akademickim 1928/29 mjr Franciszek Pokorny zaproponował wybitnemu matematykowi, prof. Zdzisławowi Krygowskiemu z Uniwersytetu Poznańskiego, zorganizowanie tajnego kursu kryptograficznego. Prof. Krygowski wytypował do udziału w nim ok. 20 swych najlepszych studentów. Wykładowcami byli mjr. Franciszek Pokorny, jego zastępca kpt. Maksymilian Ciężki oraz inż Antoni Palluth. Z grupy kursantów wybrano 8 najlepszych, których zatrudniono w poznańskiej ekspozyturze Biura Szyfrów. Po jej likwidacji, trójka najlepszych studentów: Marian Rejewski, Henryk Zygalski, Jerzy Różycki została zatrudniona w Biurze Szyfrów Oddziału II w Warszawie. Według relacji Henryka Zygalskiego, na zorganizowanym w 1931 w Poznaniu kursie dla kandydatów na szyfrantów wśród wykładowców byli m.in. Maksymilian Ciężki oraz Antoni Palluth, a wśród słuchaczy m.in. Marian Rejewski oraz Jerzy Różycki.
W ciągu kilku miesięcy zespół mgr Rejewskiego odtworzył połączenia wewnętrzne Enigmy i opracował jej “model matematyczny”. Na jego podstawie został skonstruowany “sobowtór” Enigmy, zresztą znacznie lepszy i wydajniejszy niż niemiecki oryginał. Praca ta została wykonana w Warszawskiej Wytwórni Radiotechnicznej AVA. Razem zbudowano 15 takich zrekonstruowanych maszyn “Enigma”…
Ppłk. dypl. inż. Tadeusz Lisicki – Historia i metody rozwiązania niemieckiego szyfru maszynowego “ENIGMA”
Pierwszy egzemplarz “Enigmy” (w wersji handlowej) polski wywiad skopiował prawdopodobnie w styczniu 1929, w niecałe dwie doby, po tajnym przechwyceniu niemieckiej przesyłki na lotnisku Okęcie. Ludomir Danilewicz maszynę rozebrał na części, zrobił ich fotografie oraz pomiary, po zmontowaniu maszynę dostarczono do niemieckiego adresata…
Według relacji Mariana Rejewskiego – “W końcu 1927, lub może na początku roku 1928, nadeszła z Rzeszy Niemieckiej do Urzędu Celnego w Warszawie przesyłka mająca, według deklaracji, zawierać sprzęt radiowy. Przedstawiciel niemieckiej firmy domagał się bardzo usilnie zwrotu tej przesyłki do rzeszy jeszcze przed odprawą celną, jako wysłanej omyłkowo z innym sprzętem. Jego nalegania były tak natarczywe, że wzbudziły czujność urzędników celnych, którzy zawiadomili Biuro Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego, instytucję zainteresowaną wszelkimi nowościami w dziadzinie radiosprzętu. A ponieważ była to przypadkowo sobota po południu, więc wydelegowani przez Biuro Pracownicy mieli czas spokojnie sprawę zbadać. Skrzynię otworzono i przekonano się, że istotnie sprzętu radiowego nie zawierała, była w niej natomiast maszyna do szyfrowania. Maszynę bardzo dokładnie zbadano, po czym skrzynię znów starannie zamknięto”. (Marian Rejewski – Jak matematycy polscy rozszyfrowali Enigmę, Wiadomości Matematyczne XXIII (1980), s. 1-28)
Według projektu Mariana Rejewskiego skonstruowano i wyprodukowano także maszyny szyfrujące LACIDA. Jej nazwa była skrótem dwóch pierwszych liter nazwisk: ppłk. Gwido LAngera, szefa operacji (szefa Biura Szyfrów), por. Maksymiliana CIężkiego oraz por. Leonarda DAnielewicza.
Zespół sześciu “sobowtórów Enigmy” (w wersji wojskowej) tworzył tzw. bombę kryptologiczną do łamania szyfrów, zawierającą zestaw wirników szyfrujących sześciu “Enigm”. “Bomba” umożliwiała rozpoznanie klucza szyfrującego średnio w czasie ok dwóch godzin. Jej nazwa wzięła się od… kawiarnianego deseru pod nazwą “bomba lodowa”. Rejewski, Różycki, Zygalski oraz Lisicki właśnie jedli “bombę lodową”, gdy Tadeusz Lisicki omawiał z kryptologami swój pomysł na taką maszynę deszyfrującą… (David Link: Resurrecting Bomba Kryptologiczna: Archaeology of Algorithmic Artefacts, I, Cryptologia, 33:2, 168, 2009; Władysław Kozaczuk: Enigma: How the German Machine Cipher Was Broken and How It Was Read by the Allies in World War Two. Praeger, S. 63, 1984, ISBN 0-313-27007-4)
Kod “Enigmy” złamali trzej polscy matematycy – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski, ale korzystanie z tego odkrycia było możliwe dzięki wyprodukowaniu udoskonalonych kopii “Enigmy” przez Wytwórnię AVA. Ponadto AVA wyprodukowała urządzenia pomocnicze do złamania szyfru “Enigmy”, m.in. tzw. cyklometr oraz bombę kryptologiczną.
Ppłk. dypl. inż. Tadeusz Lisicki – Historia i metody rozwiązania niemieckiego szyfru maszynowego “ENIGMA”
źródło: Instytut Piłsudskiego w Londynie, Kolekcja akt Stefana Mayera, zespół nr 100, teczka nr 709/100/53
więcej informacji – ENIGMA
Wytwórnia Radiotechniczna AVA wyprodukowała m.in. radionadajniki III B.13 dla niszczycieli “Wicher”, “Grom”, “Burza”, Błyskawica” oraz okrętów podwodnych ORP “Orzeł” i “Sęp”, ok. 200 samolotowych stacji radiotelefonicznych typu N2L/O, goniometry stałe, ruchome, samochodowe i samolotowe do radionawigacji oraz radionamierzania, a także części i podzespoły elektroniczne, w tym rezonatory kwarcowe m.in. dla Polskiego Radia.
W 1930 Wytwórnia AVA otrzymała zamówienie na cztery radiostacje krótkofalowe dużej mocy i dalekiego zasięgu dla Sztabu Głównego WP (w Pyrach) o wartości ok. 360 tys. zł. Ich produkcję rozpoczęto w wynajętym lokalu w Warszawie, przy ul. Nowy Świat 34.
Prawdopodobnie AVA także skonstruowała i wyprodukowała sprzęt do radionasłuchu dla siedmiu stacji Biura Szyfrów: w Warszawie, Lidzie, Równem, Kołomyji, Starogardzie, Poznaniu oraz Krzesławicach k. Krakowa.
Po wybudowaniu własnej siedziby firmy AVA – w Warszawie przy ul Stępińskiej 25, część maszyn i sprzętu laboratoryjnego przeniesiono do tajnego ośrodka łącznościowo – kryptologicznego (BS-4) w Lesie Kabackim (niedaleko Pyr) o kryptonimie “Wicher”. Obecnie jest to obiekt Centrum Operacji Powietrznych – Dowództwa Komponentu Powietrznego.
Radiostację umiejscowioną w podziemnym schronie zaprojektował inż. Tadeusz Heftman, za stronę techniczną i konstrukcyjną ośrodka odpowiadał Ludomir Danilewicz.
Wytwórnia Radiotechniczna AVA sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie przy ul. Stępińskiej 25, oficjalnie oferowała: “krótkofalowe radiostacje nadawczo – odbiorcze, naziemne i samolotowe, odbiorniki i urządzenia radiowe do celów technicznych, sprzęt nadawczy”. Takiej treści ofertę opublikowała w reklamie (patrz obok) w przewodniku po Ogólnopolskiej Wystawie Radiowej w Bydgoszczy, którą zorganizowano od 30 października do 14 listopada 1937.
Płk. dypl. Heliodor Cepa – Uwagi nt. przygotowania łączności w czasie pokoju i jej działania w czasie wojny
źródło: IPMS, B.I.9a s. 44
W 1937 roku AVA złożyła wniosek patentowy, uzyskując w 1939 patent nr 28 638 na konstrukcję laryngofonu elektromagnetycznego.
W wytwórni pracowano także, na zlecenie Sztabu Głównego, nad wykrywaczem min. Projekty firmy AWA zostały wykorzystane przez por. inź Józefa Kosackiego (vel Józef Kos, Józef Kosecki) w skonstruowanym przez niego w 1941 rewelacyjnym wykrywaczu min “Mine Detector Polish Mark I”. Wynalazek nie został opatentowany, inż Kosacki podarował go armii brytyjskiej.
AVA skonstruowała także, dla Państwowego Instytutu Meteorologicznego, w oparciu o projekt prof. Jana Lugeona, odbiornik rejestrujący zakłócenia atmosferyczne o nazwie “Armoradiograf”. Pracowały one w obserwatoriach w Polsce (Jabłonna, Gdynia, Rabka, Hala Gąsienicowa) oraz w Szwajcarii, na wyspach Azorskich a także w Norwegii: w Tromso i na Wyspie Niedźwiedziej.
Kapitał zakładowy spółki podniesiono do 40 tys. zł; spółka zatrudniała wówczas ok. 20 pracowników umysłowych oraz ok. 80 pracowników fizycznych. Obrót spółki za 1936 – ok. 600 tys. zł. W 1938 roku spółka zatrudniała ogółem 250 osób, przed wybuchem wojny już ok. 300. Ówczesna wartość majątku spółki wynosiła ok. 400 tys. zł.
mjr dypl. Tadeusz Rola – Uzupełnienie o stanie przygotowania łączności, źródło: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego sygn. B.I.9b s. 240
Po wojnie w b. siedzibie wytwórni AVA rozpoczął działalność w 1958 Zakład Podzespołów Radiowych OMIG (przedsiębiorstwo państwowe, produkujące filtry, rezonatory i generatory kwarcowe, podzespoły elektroniczne i przez krótki czas odbiorniki tranzystorowe.
Od 1989 profil produkcji kontynuuje OMIG spółka akcyjna, która jest jednym z większych producentów wyrobów kwarcowych w Europie, mających wszechstronne, profesjonalne zastosowanie, m.in. w radiokomunikacji, telekomunikacji,w produkcji generatorów, elektronicznych urządzeń pomiarowych, komputerów, motoryzacji i in.
Na urządzeniach mobilnych aby zobaczyć całość należy przewinąć w poziomie
Oznaczenie | Nazwa | Wyprodukowano | Okres |
---|---|---|---|
radiostacje krótkofalowe dużej mocy dalekiego zasięgu dla SG WP | 4 szt. | 1930 | |
N2/M | radiostacja dla myśliwców | 230 szt. | 1934-1939 |
N1L/L | radiostacja dla lotnictwa towarzyszącego | 2 szt. | 1934-1939 |
N1L/G | radiostacja lotniskowa samochodowa | 1 szt. | 1934-1939 |
PG | goniometry lotnicze samolotowe | 7 szt. | 1934-1939 |
ROK/S | goniometry stałe | 14 szt. | 1934-1939 |
ROK | goniometry ruchome | 15 szt. | 1934-1939 |
CW1-4 | odbiorniki podsłuchowe | 50 szt. | 1934-1939 |
300 W/PO | sprzęt dla Marynarki Wojennej | 5 szt. | 1934-1939 |
AW1-4 | radiostacja kutrowa | 20 szt. | 1934-1939 |
MP | radiostacje dla ORP "Grom", "Gryf" oraz "Błyskawicy" | 3 szt. | 1934-1939 |
MG | goniometry dla Marynarki Wojennej | 6 szt. | 1934-1939 |
odbiorniki uniwersalne | 3 szt. | 1934-1939 | |
rezonatory kwarcowe oraz wyposażenie dla Polskiego Radia | 1934-1939 | ||
A1 (AP-1) | radiostacje "agencyjne" dla wywiadu tzw. pipsztoki | przed 1939 | |
kopie niemieckiej maszyny szyfrującej "ENIGMA" | 15 szt. | przed 1939 | |
LACIDA | polska maszyna szyfrująca | 80 szt. | przed 1939 |
W2/4B | radiostacja dla bombowców | prototyp | 1939 |
Katarzyna Dzierzbicka – Zanim było Bletchley Park
w: Pamięć.pl – 2015, nr 7-8, s. 96-100
W związku z wybuchem II wojny światowej, Wytwórnia AVA została ewakuowana. W sierpniu 1939 wywieziono do Wiązownej części produkowanych radiostacji lotniczych. Władze wytwórni przedostały się do Francji, po kampanii wrześniowej 1939 dołączył do nich inż. Tadeusz Heftman wraz z grupą polskich radiotechników. Zabrał ze sobą prototyp “pipsztoka” – konspiracyjnej radiostacji małej mocy, pierwotnie oznaczonej KP 10W.
Odbiornik OSB inż Tadeusza Heftmana
źródło: ABW
Polskie Wojskowe Warsztaty Radiowe (właściwie: Polskie Wojskowe Warsztaty Radiotechniczne) od września 1940 funkcjonowały jako “zaplecze” Ośrodka Radio Sztabu Naczelnego Wodza. Ośrodek zlokalizowany był w Stanmore pod Londynem, gdzie działała także polska radiostacja “Marta” oraz polska sekcja radiowywiadu. Jego siedzibą były baraki przy Gordon Avenue: Instead House oraz Herendile House.
PWWR kierował inż. Tadeusz Heftman, jego “prawą ręką” był radioamator krótkofalowiec sierż. Stefan Włodarczyk. Pracownikami PWWR było ok. kilkudziesięciu polskich żołnierzy. Produkowano tam stacje nadawczo-odbiorcze, oznaczone A (AP) i B (BP). Miały zwartą konstrukcję, niewielkie rozmiary (280 x 210 x 100 mm) i wagę (6 kg), były solidnie wykonane oraz trudne do wykrycia podczas pracy. Zyskały opinię najlepszych tego typu urządzeń!
Radiostacja AP-4 inż. Tadeusza Heftmana
źródło: ABW
W połowie 1942 brytyjski rząd uznał PWWR za placówkę wojskową, podporządkowano ją wspólnemu polsko – brytyjskiemu kierownictwu; łącznikiem z Brytyjczykami był J.A.D. Timms, który odpowiadał za kwestie bezpieczeństwa. Dzięki temu PWWR otrzymywała od Brytyjczyków przydziały niezbędnych podzespołów.
Od lutego 1943, po reorganizacji, w związku z likwidacją Ośrodka Radio Sztabu Naczelnego Wodza, PWWR rozpoczęły działalność jako autonomiczny ośrodek produkcyjny. 29 kwietnia 1943 w hotelu “Rubens” miała miejsce polsko-brytyjska konferencja, na której przedstawiciele SOE zaakceptowali propozycję współpracy.
W myśl ustaleń polsko-brytyjskich, PWWR kierował dyrektor i 12 osobowa Rada Nadzorcza, w skład której wchodziło sześciu przedstawicieli Sztabu Naczelnego Wodza, jeden przedstawiciel Instytutu Badań nad Telekomunikacją (Telecommunications Research Estabilishment) oraz po dwóch przedstawicieli SIS oraz brytyjskiej organizacji rządowej Special Operations Executive (SOE). Po podpisaniu umowy rozpoczęło budowę warsztatów o powierzchni 10 000 stóp kwadratowych (929,03 m. kw.). Przez kilka lat szukałem ich lokalizacji i dopiero niedawno znalazłem – PWWR zlokalizowano na terenie Wykeham House przy Gordon Avenue w Stanmore. Budowa została częściowo sfinansowana przez SOE. (Gregory Derwin – Built to Resist. An Assessment of the Special Operations Executive’s Infrastructure in the United Kingdom durning the Second World War, 1940-1946, vol. I, II University of East Anglia, 2015 (praca doktorska), s. 106-108)
PWWR po rozbudowie dysponowało własnym laboratorium, biurem, dwoma warsztatami: mechanicznym oraz elektrycznym, a także zapleczem inspekcyjnym. Warsztat mechaniczny wyposażony był w kilka obrabiarek; warsztat elektryczny dysponował wyposażeniem umożliwiającym montaż oraz sprawdzenie gotowych radiostacji. Dział kontroli używał do swych zadań precyzyjnych przyrządów. W dziale badawczym pracowali odpowiedni fachowcy, wszyscy z wyższym wykształceniem. (Gregory Derwin – Built to Resist. An Assessment of the Special Operations Executive’s Infrastructure in the United Kingdom durning the Second World War, 1940-1946, vol. I, II University of East Anglia, 2015 (praca doktorska), s. 106-108)
W PWWR pracowało wtedy 7 inżynierów, 5 techników i ok. 50 robotników. Działalność miała charakter ściśle tajny, produkowano bowiem radiosprzęt komunikacyjny do celów specjalnych (“Notatka w sprawie działalności Polskich Wojskowych Warsztatów Radiotechnicznych w 1943, Instytut Polski i Muzeum gen. Sikorskiego, IPMS A.XII.69/5 s. 96)
Niezwykle udaną konstrukcją była radiostacja AP, zwana “polish spy radio”. W małej, aluminiowej skrzynce z odchylaną pokrywą, znajdowały się wszystkie podzespoły i akcesoria oraz instrukcja obsługi. Klucz telegraficzny montowano zwykle na płycie czołowej, jego naciśnięcie przerywało nasłuch, rozpoczynało nadawanie. Zamiast wskaźników wychyłowych były wskaźniki świetlne: żarówki i neonówki.
Radiostacja była zasilana z sieci prądu zmiennego o napięciu 120/220V, z baterii akumulatorów i przetwornicy wibratorowej, z ręcznego generatora. W zasilaczu użyto lampy 5Z4. Radiostacje Heftmana stale doskonalono, za najlepszy uznaje się model AP-5 o maksymalnym zasięgu do 1,5 tys. km! W wersji dla Polaków radiostacja pracowała w zakresie 12-14 MHz, w wersji dla Brytyjczyków (mniejszy zasięg) wystarczał zakres do 8 MHz.
Odbiornik to superheterodyna na 3 lampach 6K8, 6SJ7, 6SC7, z częstotliwością pośrednią 1,5 MHz. Czułość na CW – 2-3 mikrovolty, szerokość pasma dla -6 dB wynosiła 2 kHz, transmisji słuchano na słuchawkach. Nadajnik wyposażono w jedną lampę 6L6 co dawało moc ok. 8-20 W. Jako antenę stosowano anteny typu long wire o długości 13 m z przeciwwagą oraz dipole o długości 2×5 m lub 2×7 m.
W 1940 wyprodukowano 5 szt. “pipsztoków”, w 1941 – 50 szt. Problemem był brak niezbędnych części, które kupowano na “czarnym rynku” oraz sprowadzano pocztą z USA. Do końca 1942 wyprodukowano ok. 200 radiostacji, wg. relacji Zbigniewa S. Siemaszko – 183 typu A-1 oraz A-2. Jeden z pierwszych egzemplarzy zabrał ze sobą gen. Władysław Anders w kwietniu 1942, w podróży z Londynu do Uzbekistanu. Posłużyła m.in. do łączności pomiędzy podlondyńskim Stanmore a Taszkientem.
Radiostacja AP-4 inż. Tadeusza Heftmana
źródło: ABW
W 1943 PWWR zreorganizowano. Szefem technicznym pozostał inż. Tadeusz Heftman, nadal wojskowym dowódcą był por. Józef Kruczek, jednak powołano naczelnego dyrektora – kpt. inż Antoniego Jakubielskiego oraz utworzono zarząd PWWR, któremu szefował płk. inż Witkowski.
Tego roku wyprodukowano 543 radiostacje (wg. relacji Zbigniewa S. Siemaszko – 538 radiostacji typu: A-1, A-2, A-3 oraz A-4); w 1944 aż 1000 radiostacji różnych typów. Co najmniej 600 przekazano brytyjskiemu wywiadowi wojskowemu MI6 oraz SOE, trafiły także do francuskiego Resistance oraz francuskich służb specjalnych DSR/SM. W imieniu SOE radiostacje odbierał brytyjski oficer łącznikowy MI6 Wilfred Dunderdale. Ok. 400 radiostacji zrzucono na potrzeby Armii Krajowej, dzięki współpracy z SOE Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza.
W 1944 Polskie Wojskowe Warsztaty Radiowe rozpoczęły także produkcję małych odbiorników OP3 (początkowo oznaczonych 30/1), dla brytyjskich agentów SOE i polskich Cichociemnych. Pracowały one w zakresach 200-500 kHz, 2-5 MHz i 5-12 MHz, na baterii anodowej 60 V oraz żarzeniowej 1,4 V, były niezwykle małe (175 x 125 x 40 mm).
Ogółem PWWR wyprodukowały co najmniej ok. 1 – 1,4 tys. radiostacji zwanych “pipsztokami”: AP-1, AP-2, AP-4, AP-5 oraz typu B1 (BP3). Większość z nich miała brytyjskie oznaczenia MR-2, MR-3 (brytyjskiej firmy Monitor Radio, Stechford, Birningham), była rozdzielana przez SOE. Pod koniec wojny inż Tadeusz Heftman skonstruował miniaturową radiostację AP-7 o wymiarach zaledwie 90 x 60 x 10 mm!. Składała się z odbiornika (3 lampowej superheterodyny) oraz nadajnika o mocy 3 W.
Według Zbigniewa S. Siemaszko, “pipsztoki” używane były m.in. podczas akcji dywersyjnych na tyłach sił japońskich na Bliskim Wschodzie, przez wojska amerykańskie podczas zdobywania wysp na Pacyfiku, a także w polskiej konspiracji we Francji.
Od 1942 PWWR wyprodukowała 5 modeli radiostacji serii B (od 1943 oznaczane BP, ostatni model BP-5), umożliwiające łączność telegraficzną oraz telefoniczną. Egzemplarze radiostacji tej konstrukcji używane były przez brytyjskie służby specjalne w operacjach na Dalekim Wschodzie i w Europie, a także przez Amerykanów w operacjach na wyspach Pacyfiku. Radiostacja BP-5 pracowała emisjami CW oraz AM w zakresie od 2 do 8 MHz, miała moc użyteczną 50-70 W, przy pracy w modulacji AM – ok. 15 W. Konstrukcja umieszczona była w metalowej skrzynce o wymiarach 280 x 210 x 95 mm, ważyła 6 kg.
Nadajnik zbudowano z generatora kwarcowego pracującego w układzie siatka-katoda na lampie 6V6 oraz wzmacniacza mocy w układzie przeciwsobnym na podwójnej tetrodzie 829. Modulacja amplitudy stopnia końcowego odbywała się w siatce sterującej. Posiadał wbudowany lub zewnętrzny klucz włączony w obwód katody generatora kwarcowego.
Odbiornik to 4-lampowa superheterodyna o częstotliwości pośredniej 1,5 MHz. Układ składał się z mieszacza i heterodyny na lampie stalowej 6K8, wzmacniacza p.cz. na lampie stalowej 6SK7, detektora i wzmacniacza m.cz. na lampie stalowej 6SQ7 oraz stopnia końcowego m.cz. i generatora dudnieniowego na lampie stalowej 6SC7. Radiostacja zasilana była z sieci (zasilacz na lampie prostowniczej 5Z3), opcjonalnie mógł być zasilany z akumulatora 12 V/120 Ah oraz jednej lub dwóch przetwornic maszynowych.
Do łączności na fali przyziemnej używano niesymetrycznej anteny z promiennikiem długości 15 m oraz 14 m przeciwwagi. Radiostacja zapewniała niezawodną łączność na odległość 70 km dla telegrafii oraz 25 km na AM. Do łączności na falach odbitych, na odległość powyżej 70 km stosowano antenę dipolową długości 2 x 10 m, zasilaną linią symetryczną 5 m.
Schemat radiostacji AP-5 źródło: skan w zbiorach autora portalu, oryginał w zbiorach Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki w Zegrzu
Radiostacje znakomitej konstrukcji inż. Tadeusza Heftmana umożliwiły łączność Armii Krajowej w okupowanej Polsce, także podczas Powstania Warszawskiego. Spośród 57 radiostacji ogółem pracujących podczas wojny (9 w Powstaniu) w sieci łączności Armii Krajowej w Polsce, aż 50 radiostacji obsługiwali Cichociemni – łącznościowcy…
Podczas wojny współzałożyciele Wytwórni Radiotechnicznej AVA, Antoni Paluth oraz Edward Fokczyński zostali zamordowani w obozie koncentracyjnym KL Oranienburg. Po wojnie Ludomir Danilewicz, jego brat Leonard Danilewicz oraz Tadeusz Heftman pozostali na emigracji, zamieszkali w Londynie (Wielka Brytania). Ludomir Danilewicz zmarł w Londynie na atak serca, 25 lutego 1971, Leonard Danilewicz w 1976.
Po wojnie PWWR rozwiązano, zaraz potem w siedzibie PWWR Tadeusz Heftman wraz z brytyjskim oficerem bezpieczeństwa J. Timsem założył firmę British Communication Corporation Ltd. Pracowało w niej wielu Polaków, w tym m.in. gen. Michał Karaszewicz – Tokarzewski oraz gen. Wacław Przeździecki.
BCC produkowała głównie sprzęt radiowy przeznaczony dla wojska, w tym. m.in. uznaną radiostację czołgową WS C13. Znacznie później, została spółką zależną Racal Electronics PLC, następnie przeistoczyła się w Vodafone, brytyjskiego potentata telefonii komórkowej, obecnie drugą na świecie (po China Mobile) firmę telekomunikacyjną…
Tadeusz Heftman zmarł w Londynie w 1995.
INSTRUKCJA RADIOSTACJI AP-5
skan w zbiorach autora portalu, oryginał w zbiorach Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki w Zegrzu
digitalizacja: własna, skan w archiwum portalu
Na urządzeniach mobilnych aby zobaczyć całość należy przewinąć w poziomie
Typ | Urządzenie | Lampy | Zakres częstotliwości (MHz) | Moc wyjściowa (W) |
---|---|---|---|---|
A1 (AP-1) | TX - RX | 6L6, 6K8, 6SC7, 5Z4 | 3,5 - 9,5 | 8 - 20 |
A2 (AP-2) | TX - RX | 6L6, 6K8, 6SJ7, 6SC7, 5Z4 | 4,0 - 16 | 8 - 20 |
A3 (AP-3) | TX - RX | 6L6, 6K8, 6SC7, 5Z4 | 2,0 - 8,0 | 8 - 20 |
AP-4 | TX - RX | 6L6, 6K8, 6SJ7, 6SC7, 5Z4 | 2,0 - 8,0 | 8 - 20 |
AP-5 | TX - RX | 6L6, 6K8, 6SJ7, 6SC7, 5Z4 | 2,0 - 16 | 8 - 20 |
AP-7 | TX - RX | 117L7, 4x 9001, 9002 | 4,5 - 8,0 | 3 |
BP-3 | TX - RX | 6V6, 829, 6K8, 6SK7, 6SQ7, 6SC7 | 2,0 - 8,0 | 50 - 70 |
BP-4 | TX - RX | 6V6, 829, 6K8, 6SK7, 6SQ7, 6SC7 | 4,0 - 16 | 50 - 70 |
BP-5 | TX - RX | 6V6, 829, 6K8, 6SK7, 6SQ7, 6SC7 | 2,0 - 8,0 | 50 - 70 |
NP-3 | TX | 2x 1J6G | 3,5 - 9,0 | 3 |
NP-3A | TX | 3A5 | 3,5 - 9,0 | 3 |
OP-3 | RX | 1R5, 2x1T4, 1S5 | 0,5 - 1,5; 2,0 - 12 |
Zbigniew S. Siemaszko – Pipsztoki
w: Instytut Literacki Paryż, Zeszyty Historyczne 98, 1991 s. 37-56
Dziękujemy prof. dr hab. inż. Krzysztofowi Zaremba, rektorowi Politechniki Warszawskiej
za życzliwe udostępnienie źródłowych dokumentów dotyczących Tadeusza Heftmana
W 2019 oraz w 2020 roku wystąpiłem do prezydenta Sosnowca Arkadiusza Chęcińskiego z wnioskiem o godne uhonorowanie Tadeusza Heftmana. Niestety, bezskutecznie, podobnie bezskuteczne okazało się wystąpienie w tej sprawie do radnych Rady Miejskiej w Sosnowcu.
29 stycznia 2021 Rada Miejska Sosnowca – po osobistej interwencji (na niekorzyść) partyjnego prezydenta miasta Arkadiusza Chęcińskiego (“Platforma Obywatelska”) – w istocie zakpiła sobie z mojego wniosku o godne uhonorowanie Tadeusza Heftmana.
Otóż radni planowali uczynić Tadeusza Heftmana patronem ronda u zbiegu ulic Ostrogórskiej i Jagiellońskiej w Sosnowcu. Niestety, godną pochwały inicjatywę zablokował… partyjny prezydent Sosnowca Arkadiusz Chęciński. Radni wycofali się więc z tej inicjatywy, chociaż usłużna wobec PO “Gazeta Wyborcza” zdążyła już opublikować artykuł o zmianie nazwy ronda na swoim portalu (patrz screeny obok). Został zdjęty z portalu |Wyborczej” bodaj po godzinie…
Radni zdecydowali także, iż w peryferyjnej dzielnicy “aby upamiętnić Tadeusza Heftmana oraz Ludomira i Leonarda Danilewiczów zostanie ulokowana – w pobliżu ul. Kryptologów – tablica poświęcona ww. osobom wraz z ich biogramem i wizerunkiem.” Tak oto pionier polskiego krótkofalarstwa, konstruktor słynnych “polish spy radio” (radiostacji typu AP) został – w mniemaniu radnych – kryptologiem…. 🙁
Moje protesty w grupie wielbicieli prezydenta Chęcińskiego skończyły się… odebraniem mi prawa głosu na miesiąc… 🙁 Nota bene – tablicy nie ma do dzisiaj…
W publicznej narracji o Cichociemnych drażnią szczególnie trzy kłamstwa:
Rzekomo uzasadnione mają być “kontrowersje co do liczby Cichociemnych”. Co znamienne, kontrowersji tych nie było, gdy żyło jeszcze kilkudziesięciu Cichociemnych. Powstały dopiero niedawno, gdy prawie wszystkich z Nich już nie ma.
Producenci tych kontrowersji wywodzą, że tym mianem należałoby nazywać także kurierów, spadochroniarzy polskich zrzucanych do innych krajów, albo kilku zrzuconych do Polski po wojnie. Według niektórych miano “Cichociemnego” należałoby… odebrać. Tym, którzy nie skoczyli na spadochronie, ale zostali przerzuceni do okupowanej Polski podczas jednej z trzech operacji “Most”…
Wszystkie te teorie wywodzą się z błędnego rozeznania – kim byli Cichociemni. Otóż byli oni żołnierzami Armii Krajowej w służbie specjalnej. Wystarczy przeczytać ze zrozumieniem przysięgę Cichociemnych, aby to zrozumieć. Do pracy i walki w okupowanej Polsce kierował ich Oddział VI (Specjalny) Sztabu Naczelnego Wodza.
Nietrudno zauważyć, że nie byli żołnierzami AK, skierowanymi do pracy i walki w Polsce przez Oddział VI SNW:
Każdemu z Nich należy się szacunek, uznanie i pamięć, stosownie do Jego osobistych zasług. Pojęcie “cichociemny” nie jest orderem, przyznawanym za zasługi, lecz słowem definiującym grupę 316 żołnierzy AK w służbie specjalnej…
Większość autorów rozmaitych treści dotyczących Cichociemnych wskazuje Jana Górskiego i Macieja Kalenkiewicza jako współtwórców Cichociemnych. Bez różnicowania Ich wkładu, ale nieprzypadkowo w takiej właśnie kolejności. Są jednak i tacy, którzy piszą o Macieju Kalenkiewiczu jako twórcy Cichociemnych, a “zapominają” o Janie Górskim. Albo też stawiają Jana Górskiego na drugim miejscu. To rażąca nierzetelność.
Przypomnijmy fakty. To Jan Górski złożył Dowódcy Lotnictwa pierwszą propozycję w sprawie nawiązania łączności lotniczej z Krajem – 30 grudnia 1939. Przygotował opracowanie pt. ?Użycie lotnictwa dla łączności i transportów wojskowych drogą powietrzną do Kraju oraz dla wsparcia powstania. Stworzenie jednostek wojsk powietrznych?. Wobec braku reakcji ponowił raport 21 stycznia 1940 przedkładając go tym razem gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu.
14 lutego 1940 po raz trzeci złożono gen. Sosnkowskiemu raport w tej sprawie. Tym razem złożyli go: Jan Górski oraz Maciej Kalenkiewicz, którzy od czasów szkolnych przyjaźnili się ze sobą. Warto zauważyć, ze chociaż obaj są podpisani pod raportem, w nagłówku pisma jako nadawca widnieje Jan Górski (Erdman, “Droga do Ostrej Bramy”, s.86). Oryginał pisma w Studium Polski Podziemnej w Londynie.
Jan Erdman w biografii Macieja Kalenkiewicza pt. “Droga do Ostrej Bramy” napisał:
“Kpt. inż. Jan Górski przekroczył granicę polsko-rumuńską wraz ze Sztabem Głównym 18 września [1939 – przyp. RMZ], kiedy groziło im zagarnięcie przez Armię Czerwoną. Na perwszym postoju w Rumunii wprowadził przygnębionych kolegów w dobry humor, bo zapowiedział, że wróci do Polski jako spadochroniarz”.
Erdman podaje także, po analizie dokumentów z teczki Macieja Kalenkiewicza (w Studium Polski Podziemnej), że lista grupy 16 oficerów, absolwentów Wyższej Szkoły Wojennej, wyrażających gotowość desantowania się do Kraju, zgłoszona gen. Sosnkowskiemu “jest napisana ręką Górskiego, a nie na maszynie“ (Erdman, s.89). Warto zauważyć, że szesnastkę oficerów (wśród Nich są oczywiście Jan Górski i Maciej Kalenkiewicz) nazywano później ?chomikami?, tj. nazwą pochodzącą od pseudonimu Jana Górskiego (ps. Chomik).
Przedstawiciel Polski w Międzyalianckiej Najwyższej Radzie Wojennej, płk dypl. Leon Mitkiewicz w publikacji “Z gen. Sikorskim na obczyźnie” wspomina:
“kpt. Górski – twórca projektu opanowania całej Europy poprzez działania armii alianckich, przerzucanych transportem powietrznym (…) obdarzony zresztą dużą inteligencją, wybitnymi zdolnościami, bardzo żywą wyobraźnią i wizją przyszłości, całymi miesiącami obchodził uparcie wszystkich wyższych oficerów naszego sztabu [Sztabu Naczelnego Wodza – przyp. RMZ] propagując swoją idee fixe”…
Nie ma sensu różnicowanie zasług Jana Górskiego oraz Macieja Kalenkiewicz, czy też ustalanie, który z Nich mógł mieć większy wpływ na powstanie Cichociemnych. Byli przyjaciółmi, bardzo się nawzajem cenili, wspólnie pracowali nad realizacją idei. Nie dbali o zaszczyty ani o aptekarskie wyważanie Ich zasług. W mojej ocenie rzetelność nakazuje, aby wymieniać Ich obu jako współtwórców Cichociemnych, zachowując właściwą kolejność: Górski i Kalenkiewicz. Pomijanie któregokolwiek z Nich jest wysoce niewłaściwe.
To zdumiewające, ale niewiele osób, także spośród wybitnych historyków, ma świadomość koncepcji ogólnonarodowego powstania powszechnego, które miało być przeprowadzone przez Armię Krajową w ostatniej fazie II wojny światowej. Tymczasem przygotowanie i zwycięskie przeprowadzenie powstania zbrojnego ? z chwilą wkroczena na ziemie polskie regularnych wojsk polskich odtworzonych na obczyźnie ? było głównym zadaniem Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej. Cichociemni byli integralną częścią składową tej koncepcji. Więcej o idei powstania w haśle wikipedi (mojego autorstwa, na szczęście hasło nie było “poprawiane”) – powstanie powszechne oraz na stronie Armia Krajowa.
Idea powstania powszechnego pojawiła się już w listopadzie 1939, idea Cichociemnych była z nią bardzo ściśle związana. W maju 1940 Jan Górski oraz Maciej Kalenkiewicz złożyli do SNW trzynastostronicowy “Plan wsparcia i osłony powstania w Kraju”. 10 października 1940 Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych gen. Władysław Sikorski wydał rozkaz L.408/III w sprawie przygotowania Polskich Sił Zbrojnych do możliwości przerzucenia transportem lotniczym do kraju, do bezpośredniego wsparcia i osłony Powstania (definicja celu dot. Powstania to sformułowanie z treści rozkazu). Brytyjski wywiad wojskowy MI (R) w swoim raporcie dla War Office z 17 lipca 1940 nt. krótko- i długoterminowej strategii współpracy z Polakami uznał możliwość wywołania powstania powszechnego w Polsce, zalecając nawiązanie ścisłej współpracy pomiędzy brytyjskim wywiadem wojskowym a Oddziałem II Sztabu Naczelnego Wodza.
27 grudnia 1941 mjr dypl. cc Jan Górski w swoim pamiętniku zanotował:
Nasz polski pogląd na sposób przeprowadzenia głównej rozgrywki wojennej z Niemcami został dwukrotnie aprobowany przez N.W. [Naczelnego Wodza] i zatwierdzony jego podpisami w rozkazach 408/II tj. 40 oraz 841/III tj. 41.1 (red: wszystkie siły na powstanie powszechne przeznaczyc!).
Rozkazy te wymagają dużego wysiłku w celu doprowadzenia do ich realizacji. Powstaje zagadnienie natury strategicznej wymagające tak samo jednolitego kierownictwa i doboru najlepszych naszych sił. W ramach całego wysiłku anglo-amerykańskiego, europejska kampania kontynentalna odegra bez wątpienia najpoważniejszą rolę. Sposób przeprowadzenia tej kampanii ujęły wyżej wymienione rozkazy. Do dziś dnia nie wysuwa się innego poglądu na tę sprawę. Chyba wśród tych, co widzą rozwiązanie w zwycięstwie Rosji (?) tak na prawdę rozpacz, że rozkazy są, ale działania?
(niepublikowane, źródło: archiwum rodzinne Michała Górskiego. Dziękuję za wyrażenie zgody na publikację).
Idea wywołania powstania powszechnego w Polsce była obecna wśród politycznych i wojskowych elit w kraju i na emigracji praktycznie od początku wojny – do końca 1944. Podjęta 1 sierpnia 1944 przez Armię Krajową walka o Warszawę, określana mianem Powstania Warszawskiego nie była powstaniem powszechnym, a realizacją “Burzy” (jedno nie miało związku z drugim). Jeszcze 27 listopada 1944 szef Sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisław Kopański pisał w swojej depeszy do gen. Leopolda Okulickiego ? “Prawdopodobieństwo ogólnego powstania na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką w obecnych warunkach coraz bardziej maleje, niemniej jednak nie może być całkowicie wykluczone, toteż nie może być wyeliminowane z przygotowań AK“.
Podkreślić należy, że Cichociemni byli wysyłani do okupowanej Polski właśnie w tym strategicznym zamiarze, aby jako żołnierze AK w służbie specjalnej uczestniczyli w przygotowaniach do przeprowadzenia powstania powszechnego w końcowej fazie wojny. Po to zresztą wśród Nich byli liczni specjaliści lotnictwa – Armia Krajowa nie miała własnych samolotów, a Ich zadaniem (oprócz m.in. przygotowywania zrzutów) było także przygotowywanie miejsc dla lądowania polskich spadochroniarzy…
Realizacji koncepcji powstania powszechnego w Polsce zaniechano wskutek postawy aliantów, w tym zwłaszcza ich decyzji (w Teheranie, Jałcie i Poczdamie) o oddaniu Polski Stalinowi, do sowieckiej strefy wpływów.
Pomijanie w historycznej narracji istnienia koncepcji powstania powszechnego – czyli zorganizowanej woli Polaków do walki pod kierownictwem emigracyjnego rządu o wyzwolenie i niepodległość Polski – jest niestety widocznym przejawem sowietyzacji polskiej historii…
Jest wiele innych przekłamań dotyczących problematyki Cichociemnych, wkrótce o tym napiszę. Są też rozmaite wątki, mało znane lub wcale nie znane. Rozważam uruchomienie grupy dyskusyjnej na Fb, aby umożliwić żywą dyskuję nam wszystkim, zainteresowanym historią i upamiętnieniem Cichociemnych. Liczę na to, że dyskusje te staną się dla nas świetną inspiracją. Proszę o ew. komentarze, czy ta grupa byłaby potrzebna, będę wdzięczny za uwagi.
Ryszard M. Zając
Artykuł opublikowany 19 kwietnia 2020 na naszym profilu na Facebooku – Cichociemni Spadochroniarze AK
4 Cichociemnych było represjonowanych kolejno przez Niemców, Sowietów oraz PRL, spośród Nich jeden został zamordowany. Cichociemny Andrzej Czaykowski ps. Garda przeżył na nieludzkiej ziemi sowieckie łagry w Kargopolu, Archangielsku, później dwa niemieckie więzienia i dwa obozy koncentracyjne. Zamordowali go komunistyczni oprawcy w więzieniu na Rakowieckiej, już po wojnie, w 1953.
24 Cichociemnych represjonowali najpierw Niemcy, potem Sowieci, spośród Nich dwóch zamordowano, dwóch popełniło samobójstwo. Cichociemnego Stefana Majewicza ps. Hruby zamordowali oprawcy z gestapo, Cichociemny Ryszard Chmieloch ps. Błyskawica został zamordowany w obozie koncentracyjnym KL Dachau. Cichociemni: Zdzisław Peszke ps. Kaszmir oraz Stanisław Zapotoczny ps. Płomień woleli popełnić samobójstwo niż doświadczyć nieludzkiego okrucieństwa.
19 Cichociemnych represjonowali podczas wojny Niemcy, a po wojnie funkcjonariusze “Polski Ludowej”, spośród Nich dwóch straciło życie. Cichociemny Bolesław Kontrym ps. Żmudzin, szef służby śledczej Polskiego Państwa Podziemnego został zamordowany na skutek PRL-owskiego bezprawia.
Aż 38 Cichociemnych doświadczyło represji ze strony zarówno Sowietów jak i funkcjonariuszy “Polski Ludowej”. Spośród Nich 5 CC straciło życie, w tym dwóch zamordowano na Zamku w Lublinie, katyńskim strzałem w tył głowy: Czesława Rossińskiego ps. Kozioł, Mieczysława Szczepańskiego ps. Dębina…
Stefan Bałuk ps. Starba | Andrzej Czaykowski ps. Garda | Piotr Nowak ps. Oko | Stefan Przybylik ps. Gruch
Jacek Bętkowski ps. Topór 2 | Ryszard Chmieloch ps. Błyskawica | Eugeniusz Chyliński ps. Frez | Władysław Hauptman ps. Gapa | Franciszek Koprowski ps. Dąb | Julian Kozłowski ps. Cichy | Adolf Łojkiewicz ps. Ryś | Narcyz Łopianowski ps. Sarna | Stefan Majewicz ps. Hruby | Anatol Makarenko ps. Tłok | Franciszek Malik ps. Piorun 2 | Stanisław Ossowski ps. Jastzrębiec 2 | Alfred Paczkowski ps. Wania | Zdzisław Peszke ps. Kaszmir | Alfred Pokultinis ps. Fon | Jarosław Poliszuk ps. Arab | Józef Spychalski ps. Grudzień | Adam Szydłowski ps. Poleszuk | Władysław Śmietanko ps. Cypr | Czesław Trojanowski ps. Litwos | Wiktor Wiącek ps. Kanarek | Tomasz Wierzejski ps. Zgoda 2 | Stanisław Zapotoczny ps. Płomień | Ryszard Zyga ps. Lelum
Adam Boryczka ps. Brona | Adam Borys ps. Pług | Zygmunt Gromnicki ps. Gula | Teodof Hoffman ps. Bugaj | Bolesław Kontrym ps. Żmudzin | Benon Łastowski ps. Łobuz | Zbigniew Mrazek ps. Aminius | Ryszard Nuszkiewicz ps. Powolny | Roman Romaszkan ps. Tatar | Jan Różycki ps. Busik | Franciszek Rybka ps. Kula | Edwin Scheller-Czarny ps. Fordon | Tadeusz Stocki ps. Ćma | Otton Wiszniewski ps. Topola | Władysław Wiśniewski ps. Wróbel | Ludwik Witkowski ps. Kosa | Bogusław Wolniak ps. Mięta | Lech Zabierek ps. Wulkan | Antoni Żychiewicz ps. Przerwa
Leon Bazała ps. Striwiąż | Przemysław Bystrzycki ps. Grzbiet | Bernard Bzdawka ps. Siekiera | Bronisław Czepczak Górecki ps. Zwijak | Jerzy Emir Hassan ps. Turek 2 | Tadeusz Gaworski ps. Lawa | Marian Golarz Teleszyński ps. Góral 2 | Antoni Iglewski ps. Ponar | Stefan Ignaszak ps. Drozd | Jerzy Iszkowski ps. Orczyk | Bolesław Jabłoński ps. Kalia | Wacław Kobyliński ps. Dziad | Władysław Kochański ps. Bomba | Bronisław Konik ps. Sikora | Stanisław Kujawiński ps. Wodnik | Mieczysław Kwarciński ps. Ziut | Marian Leśkiewicz ps. Wygoda | Zdzisław Luszowicz ps. Szakal | Ezechiel Łoś ps. Ikwa | Marian Mostowiec ps. Lis | Michał Nowakowski ps. Harpun | Bolesław Polończyk ps. Kryształ | Janusz Prądzyński ps. Trzy | Mieczysław Psykała ps. Kalwadosik | Czesław Rossiński ps. Kozioł | Roman Rudkowski ps. Rudy | Marian Skowron ps. Olcha 2 | Stanisław Skowroński ps. Widelec | Leopold Skwierczyński ps. Aktor | Tadeusz Sokół ps. Bug 2 | Zbigniew Specylak Skrzypecki ps. Tur 2 | Mieczysław Szczepański ps. Dębina | Wincenty Ściegienny ps. Las | Kazimierz Śliwa ps. Strażak | Witold Uklański ps. Herold | Jan Walter ps. Cyrkiel | Stanisław Winter ps. Stanley | Tadeusz Żelechowski ps. Ring
UWAGA! tabela ma więcej niż jedną stronę, wyświetla po 15 wierszy na stronie
(Kliknij wybraną kolumnę, aby posortować / kliknij w nazwisko, aby przejść do biogramu / wpisz, aby wyszukać)
Tabelę można przeszukiwać, wpisując dowolny ciąg znaków
Autor wykazu ? Ryszard M. Zając, wnuk por. cc. Józefa Zająca
Na urządzeniach mobilnych aby zobaczyć całość należy przewinąć w poziomie
Stopień | Foto | Nazwisko imię | Pseudonim | Dane nt. niewoli |
---|---|---|---|---|
gen. bryg. | ![]() | Bałuk Stefan | Starba | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, uciekł (1939), NIEMCY - Obozy jenieckie: Ożarów, Lamsdorf, Gross-Born (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie: Warszawa, skazany (1945 - 1947) |
ppłk. | ![]() | Bazała Leon | Striwiąż | SOWIECI: Łagry: Charków, Diagilewo, Griazowiec (1944 - 1947) PRL - Nękany przez UB (1954 - 1955) |
płk | ![]() | Bętkowski Jacek | Topór 2 | NIEMCY - Obozy jenieckie: Ożarów, Kostrzyn, Sandbostel, Murnau (po Powstaniu Warszawskim) SOWIECI - Łagry: Starobielsk, Kołyma (1940 - 1941) |
płk. | ![]() | Boryczka Adam | Brona | NIEMCY - Uciekł przy próbie aresztowania przez gestapo (1943) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie: Warszawa - Mokotów, torturowany, skazany na śmierć (1954 - 1967) |
ppłk. | ![]() | Borys Adam | Pług | NIEMCY - Obozy jenieckie: Zeithain (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie: Warszawa - Mokotów (1945), Nękany przez UB (1950 - 1952) |
ppor. | ![]() | Bystrzycki Przemysław | Grzbiet | SOWIECI - Łagry: Panowka, Kuszmurun (1940 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB, skazany (1945 - 1946) |
ppor. łączn. | ![]() | Bzdawka Bernard | Siekiera | SOWIECI - Łagry: Wilkowyszki, Juchnów, Ponoj, Juża (1939 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB, więziony (1945 - 1946) |
ppor. łączn. | ![]() | Chmieloch Ryszard | Błyskawica | SOWIECI - Łagry: (1940 - 1942) NIEMCY - Aresztowany, skazany na śmierć, zamordowany we Lwowie lub obóz koncentracyjny KL Dachau (1944) |
por. | ![]() | Chyliński Eugeniusz | Frez | NIEMCY - Aresztowany przez policję litewską, przekazany gestapo, odbity z transportu (1944) SOWIECI - Łagry: Saratow, Kutaisi (1946 - 1954) |
mjr | ![]() | Czaykowski Andrzej | Garda | SOWIECI - Łagry: Kargopol, Archangielsk (1940 - 1941) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, więzienia: Tomaszów Mazowiecki, Montelupich (Kraków), obozy koncentracyjne: KL Gross-Rosen, KL Mittelbau-Dora k. Nordhausen (1944 - 1945) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, skazany na śmierć, zamordowany (1951 - 1953) |
por. łączn. | ![]() | Czepczak Górecki Bronisław | Zwijak | SOWIECI - Łagry: Mariewka, Dymitrowka (1940 - 1942) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, skazany (1945 - 1947), Aresztowany, więzienie Wronki, skazany (1950 - 1956) |
płk. piech. | ![]() | Emir Hassan Jerzy | Turek 2 | SOWIECI - Łagry: m.in. Iwdiel (1939 - 1941) PRL - Aresztowany przez NKWD, więzienie WUBP Łódź, skazany, po zwolnieniu z więzienia szykanowany (1945) |
kpt. | ![]() | Gaworski Tadeusz | Lawa | SOWIECI - Aresztowany przez Sowietów: Lwów, Skolim (1939) PRL - Aresztowany przez UB, zwolniony (1945) |
kpt. sł. zdr. | ![]() | Golarz Teleszyński Marian | Góral 2 | SOWIECI - Łagry: Samarłag k. Kujbyszewa, Pieczorłag k. Workuty (1939 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB i NKWD, obóz Brześć, więzienie Warszawa Mokotów, wykupiony (1944 - 1946) |
kpt. | ![]() | Gromnicki Zygmunt | Gula | NIEMCY - Obozy jenieckie: Ożarów, Łambinowice, Gross-Born, Lubeka (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, zwolniony (1952 -1953) |
ppor. lot. | ![]() | Hauptman Władysław | Gapa | NIEMCY - Aresztowany pod fałszywą tożsamością, pracował przy kopaniu rowów (1944) SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, Łódź, Moskwa (1945) |
mjr łączn. | ![]() | Hoffman Teodor | Bugaj | NIEMCY - Aresztowany przez żandarmerię, torturowany przez gestapo, odbity przez AK (1944) PRL - Rozpracowywany przez UB, SB od 1945, wielokrotnie namawiany do współpracy |
ppłk. | ![]() | Iglewski Antoni | Ponar | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, w Moskwie skazany na śmierć (1941) PRL - Aresztowany przez UB, więziony, skazany (1947 - 1956) |
rtm. kaw. | ![]() | Ignaszak Stefan | Drozd | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD pod fałszywą tożsamością, zwolniony (1939) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, skazany na śmierć (1945 - 1951) |
mjr pil. | ![]() | Iszkowski Jerzy | Orczyk | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, skazany na śmierć w Lublinie (1945 - 1947) PRL - Rozpracowywany przez UB (1948 - 1956) |
mjr piech. | ![]() | Jabłoński Bolesław | Kalia | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD w Łodzi, zwolniony (1945) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, torturowany, skazany (1949 - 1955) |
płk. dypl. piech. | ![]() | Kobyliński Wacław | Dziad | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, Łódź, zwolniony (1945) PRL - Szykanowany przez UB (1945 - 1954, od 1950) Aresztowany przez UB więzienie Warszawa Mokotów (1955 - 1956) |
kpt. | ![]() | Kochański Władysław | Bomba | SOWIECI - Łagry: Tiemłag, łagier nr 5 MWD, Kołyma (1945 - 1955) PRL - Rozpracowywany przez WUdsBP Kraków, Departament II ds. BP MSW, szykanowany (1956 - 1962) |
mjr | ![]() | Konik Bronisław | Sikora | SOWIECI - Łagry: Kandałaksza (1939 - 1941), PRL - Aresztowany przez UB i NKWD, wywieziony do łagru Stalinogorsk (1944 - 1945) |
mjr | ![]() | Kontrym Bolesław | Żmudzin | NIEMCY - Obozy jenieckie: Lamsdorf, Falingbostel, Gross-Born, Sandbostel, Bergen-Belsen (po Powstaniu Warszawskim), uciekł PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Warszawa Mokotów, skazany na śmierć, zamordowany (1948 - 1953) |
mjr | ![]() | Koprowski Franciszek | Dąb | NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, uciekł (1943) SOWIECI - Łagry: Morszańsk, Ostaszków (1944 - 1948) |
kpt. piech. | ![]() | Kozłowski Julian | Cichy | SOWIECI - Niewola sowiecka: Krasnojarsk (1920 - 1921), uciekł NIEMCY - Aresztowany przez Niemców, uciekł (1944) |
por. łączn. | ![]() | Kujawiński Stanisław | Wodnik | SOWIECI - Łagry: Obuchowce, Kazachstan (1940 - 1942) PRL - Aresztowany przez NKWD, więzienia: Łubianka, Butyrki (Rosja), Warszawa Mokotów, Wronki (1944 - 1945) |
kpt. piech. | ![]() | Kwarciński Mieczysław | Ziut | SOWIECI - Aresztowany, prawdopodobnie wskutek prowokacji NKWD, uwolniony przez AK (1944 - 1945) PRL - List gończy, skazany na śmierć (przebywał na emigracji) |
kpt. łącz. | ![]() | Leśkiewicz Marian | Wygoda | SOWIECI - Łagry: Biełaja Glinka, Kazachstan (1940 - 1941) PRL - Rozpracowywany przez IW, SB, podjęto próbę zwerbowania (1946 - 1960) |
kpt. piech. | ![]() | Luszowicz Zdzisław | Szakal | SOWIECI - Łagry: Skola, Starobielsk (1939 - 1941), SOWIECI, PRL - Aresztowany przez UB i NKWD, zesłany do lagru Stalinogorsk (1944 - 1945) |
mjr | ![]() | Łastowski Benon | Łobuz | NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, Obóz koncentracyjny: KL Gross-Rosen (1944 - 1945) PRL - Rozpracowywany przez MSW na terenie Wielkiej Brytanii |
mjr uzbr. | ![]() | Łojkiewicz Adolf | Ryś | SOWIECI - Łagry: Kozielsk, Grazowiec (1939 - 1941) NIEMCY - Obóz jeniecki: Woldenberg (po Powstaniu Warszawskim) |
ppłk. kaw. | ![]() | Łopianowski Narcyz | Sarna | SOWIECI - Łagry: Putywl, Kozielsk, Grazowiec (1939 - 1941) NIEMCY - Obozy jenieckie: Küstrin, Sandbostel. Murnau (po Powstaniu Warszawskim) |
por. | ![]() | Łoś Ezechiel | Ikwa | SOWIECI - Łagry: Riazań, Bogorodskoje (1944 - 1947) PRL - Rozpracowywany przez UB, SB (1951 - 1958) |
por. | ![]() | Majewicz Stefan | Hruby | SOWIECI - Niewola sowiecka (1939) NIEMCY - Aresztowany, Pawiak, uciekł (1943), Aresztowany przez gestapo, zamordowany (1943 - 1944) |
mjr łączn. | ![]() | Makarenko Anatol | Tłok | SOWIECI - Łagry: Swierdłowsk (1941 - 1942) NIEMCY - Obozy jenieckie: Lamsdorf, Gross-Born, Sandbostel, Lubeka (po Powstaniu Warszawskim) |
mjr dypl. piech. | ![]() | Malik Franciszek | Piorun 2 | SOWIECI - Łagry: Charków, Małoszujka (1939 - 1941) NIEMCY - Obozy jenieckie: Lamsdorf, Sandbostel, Lubeka (po Powstaniu Warszawskim) |
kpt. piech. | ![]() | Mostowiec Marian | Lis | SOWIECI - Łagry: Stalinogorsk, Wołogda, Griazowiec (1945 - 1947) PRL - Aresztowany przez UB, więzienire Warszawa Mokotów (1950 - 1951) |
por. | ![]() | Mrazek Zbigniew | Aminius | NIEMCY - Obozy jenieckie: Pruszków, Skierniewice, Sandbostel (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Aresztowany przez UB, szykanowany (m.in. konfiskata mieszkania, zakaz wykonywania zawodu), (1950) |
ppor. łączn. | ![]() | Nowak Piotr | Oko | NIEMCY - Obozy jenieckie: Fort Mokotowski, Pruszków, Skierniewice (po Powstaniu Warszawskim), uciekł SOWIECI, PRL - Aresztowany przez NKWD, więzienia Łubianka (Moskwa), Łódź (1945) |
kpt. piech. | ![]() | Nowakowski Michał | Harpun | SOWIECI - Łagry: Starobielsk, Workutłag (1940 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Inowrocław, uciekł (1946), Rozpracowywany przez UB (1951), Aresztowany przez UB, więziony, skazany (1952 - 1954), Aresztowany, zmarł w więzieniu (1959 - 1961) |
mjr | ![]() | Nuszkiewicz Ryszard | Powolny | NIEMCY - Więzienie: Puisgcerda nieopodal Saragossy, Francja, uciekł (1941 r.), Obóz koncentracyjny: Argeles-sur-Mer, Francja, uciekł (1941) PRL - Aresztowany przez UB (1945), Rozpracowywany przez UB (1951 - 1953), Aresztowany, więzienie Kraków, nakłaniany do współpracy jako TW (1955), Rozpracowywany przez UB (1957 - 1974) |
kpt. | ![]() | Ossowski Stanisław | Jastrzębiec 2 | SOWIECI - Łagry: Kozielsk, Griazowiec (1940 - 1941) NIEMCY - Obozy jenieckie: Sandbostel, Murnau (po Powstaniu Warszawskim) |
ppłk. | ![]() | Paczkowski Alfred | Wania | NIEMCY - Aresztowany przez milicję białoruską, przekazany gestapo, więzienie Pińsk, uwolniony przez AK (1942 - 1943) SOWIECI - Łagry: Diagilewo, Czerepowiec, Griazowiec (1944 - 1947) |
ppor. łączn. | ![]() | Peszke Zdzisław | Kaszmir | SOWIECI - Łagry: Swierdłowsk (1941 - 1942) NIEMCY - Aresztowany, popełnił samobójstwo (1943) |
kpt. piech. | ![]() | Pokultinis Alfred | Fon | SOWIECI - Łagry: Workutłag, Komi (1940 - 1941) NIEMCY - Obozy jenieckie: Fallingbostel, Gross-Born, Sandbostel, Lubeka, Bergen-Belsen (po Powstaniu Warszawskim) |
por. | ![]() | Poliszuk Jarosław | Arab | SOWIECI - Łagry: Swierdłowsk (1941 - 1942) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, obozy koncentracyjne: KL Gross-Rosen, KL Flossenbürg (Hersbruck), KL Dachau (1944 - 1945) |
kpt. | ![]() | Polończyk Bolesław | Kryształ | SOWIECI - Łagry: Jegolsk (1944 - 1946) PRL - Rozpracowywany przez SB (1967) |
rtm. kaw. | ![]() | Prądzyński Janusz | Trzy | SOWIECI - Niewola sowiecka (1939) PRL - Szantażowany przez SB, zwerbowany do współpracy jako TW (1946 - 1957) |
kpt. łączn. | ![]() | Przybylik Stefan | Gruch | SOWIECI - Łagry: Workuta, Teguldet (1939 - 1941) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, uciekł (1945) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Łódź, uniewinniony (1945), Rozpracowywany przez UB, GZI (1948 - 1958), SB (1961 - 1988) |
ppor. piech. | ![]() | Psykała Mieczysław | Kalwadosik | SOWIECI - Łagry: Kamionka, Swierdłowsk (1944 - 1947) PRL - Rozpracowywany przez UB (od lat 50-tych) |
por. | ![]() | Romaszkan Roman | Tatar | NIEMCY - Niewola, uciekł (1939) PRL - Szykanowany przez SB (1949), prawdopodobnie zamordowany na polecenie SB (1956) |
ppor. | ![]() | Rossiński Czesław | Kozioł | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez NKWD, skazany na śmierć, zamordowany, Lublin (1944 - 1945) |
płk. pil. dypl. | ![]() | Rudkowski Roman | Rudy | SOWIECI - Aresztowany, więzienie "Taganka" (Moskwa, 1918), Aresztowany przez SMIERSZ, więzienie Łódź (1945) PRL - Poszukiwany przez UB (1946 - 1949) |
mjr kaw. | ![]() | Różycki Jan | Busik | NIEMCY - Aresztowany, więzienie Modelo (Hiszpania, 1942 - 1943), zwolniony PRL - Aresztowany przez UB, skazany, uniewinniony (1949 - 1953) |
kpt. | ![]() | Rybka Franciszek | Kula | NIEMCY - Obóz cywilny: Pruszków (sierpień 1944), uciekł PRL - Poszukiwany przez UB, wyemigrował |
ppor. | ![]() | Scheller Czarny Edwin | Fordon | NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, wykupiony (1944) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Gdańsk, umiewinniony (1945 - 1946), po uniewinnieniu szykanowany przez UB |
por. piech. | ![]() | Skowron Marian | Olcha 2 | SOWIECI - Łagry: Kozielsk, Griazowiec (1939 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB (1945) |
kpt. | ![]() | Skowroński Stanisław | Widelec | SOWIECI - Łagry: Swierdłowsk, Czelabińsk (1941 - 1942), Dwukrotnie aresztowany przez NKWD, uciekł (1944), Aresztowany, zesłany do pracy Magdalinowka (1945), uciekł PRL - Poszukiwany przez NKWD i UB, wyemigrował |
mjr lot. | ![]() | Skwierczyński Leopold | Aktor | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez NKWD, więzienie Kraków, Bytom, Toszek, Gliwice, Katowice (1945) |
por. piech. | ![]() | Sokół Tadeusz | Bug 2 | SOWIECI - Łagry: Jercewo, Mostowica, Onofrówka (1940 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB, skazany (1945 - 1947) |
kpt. art. | ![]() | Specylak Skrzypecki Zbigniew | Tur 2 | SOWIECI - Łagry: nad rzeką Onega (1940 - 1942) PRL - Aresztowany przez UB, więziony (1948) |
płk. piech. | ![]() | Spychalski Józef | Grudzień | SOWIECI - Aresztowany przez NKWD, Białystok, Moskwa (1940 - 1942) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, więzienie Montelupich (Kraków), obozy koncentracyjne: KL Gross-Rosen, być może KL Sachsenhausen, KL Mauthausen, zamordowany (1944) |
mjr int. | ![]() | Stocki Tadeusz | Ćma | NIEMCY - Aresztowany pod fałszywą tożsamością, obozy koncentracyjne: KL Auschwitz, KL Buchenwald PRL - Rozpracowywany przez UB, szykanowany (1949 - 1956) |
ppłk. | ![]() | Szydłowski Adam | Poleszuk | NIEMCY - Aresztowany, obóz koncentracyjny: Miranda de Ebro, Hiszpania (1941-1942) SOWIECI - Łagry: Ostaszków, Kalinin, Morszańsk (1944 - 1947) |
kpt. art. | ![]() | Szczepański Mieczysław | Dębina | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez NKWD, skazany na śmierć, zamordowany, Lublin (1945) |
ppłk. dypl. | ![]() | Ściegienny Wincenty | Las | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez NKWD, Białystok, Warszawa, zwolniony (1945) |
sierż. łączn. | ![]() | Śliwa Kazimierz | Strażak | SOWIECI - Łagry: Fiediakowo (1940) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Kielce, skazany na śmierć (1945 - 1948) |
ppor. | ![]() | Śmietanko Władysław | Cypr | SOWIECI - Łagry: (1940 - 1941) NIEMCY - Obozy jenieckie: Sandbostel (po Powstaniu Warszawskim) |
kpt. piech. | ![]() | Trojanowski Czesław | Litwos | SOWIECI - Łagry: (1941) NIEMCY - Obozy jenieckie, szpital Zeithain (po Powstaniu Warszawskim) |
mjr kaw. | ![]() | Uklański Witold | Herold | SOWIECI - Łagry: Kozielsk, Griazowiec (1940 - 1941) PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Kraków, Warszawa Mokotów, Wronki, skazany na śmierć, zamordowany (1945 - 1954) |
kpt. sap. | ![]() | Walter Jan | Cyrkiel | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez UB, więzienie Lublin, zesłany do łagrów: Jegolsk, Swierdłowsk (1944 - 1947) |
por. piech. | ![]() | Wiącek Wiktor | Kanarek | SOWIECI - Łagry: Juża (1939) NIEMCY - Aresztowany na stacji kolejowej Jaszuny, uciekł (1943) |
mjr sap. | ![]() | Wierzejski Tomasz | Zgoda 2 | SOWIECI - Łagry (1939 - 1942) NIEMCY - Obozy jenieckie: Murnau (po Powstaniu Warszawskim) |
kpt. | ![]() | Winter Stanisław | Stanley | SOWIECI, PRL - Aresztowany przez GZI, skazany na śmierć, zamordowany przez NKWD Poznań (1945) |
kpt. piech. | ![]() | Wiszniewski Otton | Topola | NIEMCY - Niewola, twierdza Belfort (1939 - 1941), uciekł PRL - Aresztowany przez UB, szykanowany, nakłaniany do współpracy (1945) |
ppor. piech. | ![]() | Wiśniewski Władysław | Wróbel | NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, uciekł (1943) PRL - Rozpracowywany przez UB (1947) |
kpt. art. | ![]() | Witkowski Ludwik | Kosa | NIEMCY - Obozy jenieckie: Lamsdorf, Murnau (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Szykanowany przez UB (lata 50-te) |
mjr | ![]() | Wolniak Bogusław | Mięta | NIEMCY - Obóz jeniecki: Woldenberg (po Powstaniu Warszawskim) PRL - Aresztowany przez UB więzienie, zwolniony (1945) |
por. piech. | ![]() | Zabierek Lech | Wulkan | NIEMCY - Niewola niemiecka: Błonie, Monachium, Eistedt, Murnau, Elsenborn, Oberlangen (1939 - 1941), uciekł PRL - Szykanowany przez SB, pozbawiony emerytury |
ppor. łączn. | ![]() | Zapotoczny Stanisław | Płomień | SOWIECI - Łagry: Semipałatyńsk (1940 - 1942) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, popełnił samobójstwo (1944) |
por. | ![]() | Zyga Ryszard | Lelum | SOWIECI - Łagry: Charków, Nachodka, Magadan (1940 - 1942) NIEMCY - Aresztowany przez gestapo, obozy koncentracyjne: KL Gross-Rosen, KL Flossenbürg (Hersbruck), KL Dachau (1944 - 1945) |
ppor. | ![]() | Żelechowski Tadeusz | Ring | SOWIECI - Więzienie: Drohobycz, Gorki (1940 - 1941), Uciekł podczas próby aresztowana przez NKWD (1944), Aresztowany przez NKWD uciekł (1945) PRL - Aresztowany przez Státní bezpečnost (czeska bezpieka), więzienie Sosnowiec, Warszawa Mokotów, Wronki, Rawicz, skazany (1948 - 1954), zwerbowany przez SB do współpracy jako TW |
ppor. art. | ![]() | Żychiewicz Antoni Piotr | Przerwa | NIEMCY - Obóz koncentracyjny: KL Sachsenhausen , schwytany w Powstaniu Warszawskim (1944 - 1945) PRL - Poszukiwany, prześladowany przez UB |
Weryfikacji w/w danych nt. Cichociemnych dokonano poprzez analizę Ich biogramów, opublikowanych wspomnień oraz danych z innych źródeł, m.in. bazy danych zesłańców – indeks represjonowanych, powstałej dzięki pracy Ośrodka Karta (obecnie prowadzonego przez IPN). Źródła danych dotyczących każdego Cichociemnego wskazano na stronie z Jego biogramem.
zobacz:
Zobacz najnowszą wersję bazy danych nt. zrzutów:
BAZA ZRZUTÓW DLA ARMII KRAJOWEJ
Wśród operacji lotniczych SOE organizowanych przez mjr dypl. Jana Jaźwińskiego, oficera wywiadu z Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza, w porozumieniu z tajną brytyjską agendą rządową Special Operations Executive, szczególny charakter miały dwustronne – połączone z lądowaniem – loty łącznikowe do okupowanej Polski. W 1944 przeprowadzono trzy operacje pod kryptonimem “MOST” (planowano jeszcze dwie kolejne), Brytyjczycy nadali im kryptonim “Wildhorn” oraz kolejne rzymskie numery. Jedna miała miejsce na terenie Okręgu Lublin AK, dwie na terenie Okręgu Kraków AK
Postulat takich “lotów dwustronnych” wysunął płk Stefan Rowecki już w 1940 roku. W jego ocenie miał to być podstawowy sposób łączności z okupowaną Polską. W depeszy z 7 maja 1942 gen. Rowecki proponował rozważenie możliwości użycia wodnosamolotów lądujących na polskich jeziorach, a także przylotu ze Szwecji lekkich samolotów pasażerskich z lądowaniem na polach dworskich w Polsce.
Brytyjski Komitet Szefów Sztabu uważał te pomysły za mało uzasadnione oraz raczej nierealne, ze względu na dużą odległość z Wielkiej Brytanii do Polski oraz znikomą ilość samolotów o krótkim starcie i dalekim zasięgu. W wysłanej do Polski depeszy 5256 przekazano opinię Brytyjczyków nt. tej koncepcji, czytamy w niej m.in. – Jedyny typ samolotu z wystarczającym zasięgiem do tego rodzaju zadań to Halifaxy, lecz te maszyny wymagają betonowych wybiegów o długości od 1 200 do 1 400 yardów. Wydaje się, że tego rodzaju wybiegów nie macie panowie do swojej dyspozycji w Polsce (…)
Jedyny wodnopłat z wystarczającym zasięgiem, który mógłby wodować w Polsce, to Catalina. Samolot ten jednak ma szybkość około 100 mil/godz. i z tego powodu nie jest odpowiedni ze względu na czas i godziny nocne (…). Samolotem nadającym się do tego zadania mógłby być Lockheed Hudson, jednak zasięg jego wynosi zaledwie 500 do 600 mil.” Anglicy nie dodali, że samolotów Lockheed Hudson potrzebowali do zwalczania niemieckich łodzi podwodnych oraz ochrony konwojów na Atlantyku.
W końcu wyrażono zgodę na pierwszą operację lotu z lądowaniem, pomiędzy 11 a 18 października 1943, na lotnisko polowe “Biedronka”, 5 km na północny wschod od mostu na Mogielance w Mogielnicy, pomiędzy miesjcowościami Dylew oraz Kozietuły. Później termin pierwszego “Mostu” przesunięto na marzec lub kwiecień 1944. Dzięki kapitulacji Włoch operacje były już możliwe do przeprowadzenia krótszą trasą z Brindisi. Wszystkie trzy “Mosty” zorganizowano w sezonie operacyjnym RIPOSTA.
Przygotowania do tych operacji z winy Anglików trwały długo. W “Dzienniku czynności” mjr dypl. Jan Jaźwiński oficer wywiadu z Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza, Szef Wydziału Specjalnego (S), organizator lotniczych przerzutów do Polski odnotował:
“SPRAWA LOTU DWUSTRONNEGO (Wildhorn)
– L.dz. 2937/Sp. – SOE powiadamia, że Air Ministry zgodziło się na wykonanie operacji dwustronnej w październiku br. (10.IV.1943)
– L.dz. 3285/Sp. kryptonimy dla operacji dwustronnej
— L.dz. 3734/Sp. – pismo HBP/PD/4313 z dn. 5.VII.43 – wyznaczenie terminów operacji na bajor [polowe lądowisko – przyp. RMZ] MUCHA (3) i MRÓWKA (4). Depesza do Kraju z dn. 26.VII.43 (w załączeniu oryginalne foto bajorów MUCHA i MRÓWKA).
– L.dz. 4008/Sp. – Law.1228 z 23.VII – Położenie bajorów WAŻKA i BIEDRONKA
— L.dz. 4164/Sp. – Law. 1375 z 13.VIII. Potwierdzić terminy operacji – jak L.3734/Sp.
– L.dz. 4930/Sp. – z 14.IX.43 do O.SP. [do Oddziału VI (Specjalnego) – przyp RMZ] – HBP/PD/4706 – czy strona polska wyraża zgodę na przeprowadzenie operacji w październiku i czy potrzebne przygotowania są poczynione;
– z 16.IX – do S.O.E. – szczegółowa charakterystyka bajorów MUCHA, MRÓWKA, WAŻKA i BIEDRONKA – Nr. 34, 4, 5, 6 i system sygnalizacji na bajorach i dla uruchomienia bajorów – jak L.dz. 4974/Sp.
— L.dz. 4974/Sp. – Law. 1559 z 8.IX.43 SYGNALIZACJA ŚWIETLNA I OBSŁUGA BAJORA.
– L.dz. 5231/Sp. – z dn. 28.IX. – HBP/PD/4762 – komentarz Air Min. o przydatności bajorów Nr. 3, 4, 5, 6, – wszystkie nie przydatne. Fantastyczne żądanie, aby lądowisko prowizoryczne miało podejścia z 6 kierunków i długość do lądowania ok. 1000 m.,
z dn. 29.IX. – depesza do Lawiny [gen. Tadeusz Komorowski, dowódca AK – przyp. RMZ] o uzupełnienie danych i wyjaśnienie wątpliwości
— L.dz. 5423/Sp. – Law. 1710/1/2/3 z dn. 7.X. – Plan czuwania dla bajoru BIEDRONKA. (18-23.X.43). Wszystkie potrzebne dane.
– L.dz. 5452/Sp. – Law. 1709 z 9.X.43. Z pośród bajorów MUCHA, MRÓWKA, WAŻKA i BIEDRONKA możliwe jest do użycia tylko lądowisko BIEDRONKA,
– do SOE – podanie planu czuwania i żądanie odpowiedzi czy operacja będzie wykonana ( poufnie wiadomo, że nie poczyniono żadnych przygotowań)
– L.dz. 5587/Sp. – z dn. 15.X. – do Law. – Odwołanie operacji na BIEDRONKA – jak L.5423 – na podstawie telefonicznego oświadczenia ppłk Perkinsa (szef sekcji polskiej SOE – przyp RMZ],
– z dn. 18.X. (w pierwszy dzień operacji) – HBP/PD/4833/Sp. odwołanie operacji aż do wiosny 1944 r. Mętne i bez zobowiązania wywody.
W ten sposób jeszcze jedno zobowiązanie brytyjskie zostało nie dotrzymane…” (s. 234/252)
Kajetan Bieniecki – Wildhorn
w: Instytut Literacki Paryż, Zeszyty Historyczne nr 188, s. 81-100, ISBN 2716801185
Dwusilnikowa Dakota FD-419 “I” została doposażona w osiem dodatkowych zbiorników na paliwo, umożliwiających 18 godzin lotu. W nocy z soboty na niedzielę 15/16 kwietnia 1944, po starcie z lotniska Campo Casale nieopodal Brindisi w okupowanej Polsce,o godz. 00.40 na polowym lądowisku “Bąk” (pole koniczyny, położenie: N51°11′ E22° 22′), w okolicach miejscowości Matczyn, 35 km od Lublina wylądował samolot Dakota FD-919 “I” z brytyjską załogą 267 Dywizjonu RAF, współpilotowany przez Bolesława Koprowskiego ze 1586 Eskadry PAF.
Samolotem przylecieli Cichociemni: rtm. Narcyz Łopianowski ps. Sarna oraz ppor. Tomasz Kostuch ps. Bryła. Cichociemni przerzucili dwie walizki z pocztą, dolarami w banknotach, blankietami Kennkart, aparatem filmowym oraz filmami. Z okupowanej Polski do Londynu odlecieli o godz. 00.55: gen. Stanisław Tatar ps. Turski, ppłk. Marian Dorotycz-Malewicz ps. Roch, por. Andrzej Pomian ps. Dowmuntt oraz wysłannik Delegata Rządu Zygmunt Berezowski i przedstawiciel Stronnictwa Ludowego Stanisław Ołtarzewski. Lądowisko obsługiwała radiostacja “Wanda 28”, kórej radiooperatorem był Cichociemny Piotr Nowak ps. Oko.
W nocy z poniedziałku na wtorek 29/30 maja 1944, po starcie z lotniska Campo Casale nieopodal Brindisi, na polowym lądowisku “Motyl”, w okolicach wsi Wał – Ruda, 18 km od Tarnowa, nad rzeczką Kisieliną (położenie: N50°08′ E20°47′), wylądował samolot Dakota KG-477 “V” z polską załogą ze 1586 Eskadry PAF. Samolot został dodatkowo wyposażony w cztery zbiorniki paliwa, umożliwiające ok. 14 godzin lotu. Lot miał się odbyć najpierw 24, potem 27 maja, jednak w obu terminach go odwołano z powodu braku eskorty myśliwców, niezbędnej dla bezbronnej “Dakoty” przez ok. dwie godziny lotu, do zapadnięcia zmroku.
Po starcie o godz. 19.35, do zapadnięcia zmroku nieuzbrojoną “Dakotę” eskortowały dwa Liberatory z polskimi załogami, nad Jugosławią samoloty ostrzelała niemiecka lekka artyleria przeciwlotnicza. Dakota uniknęła trafienia dzięki unikom i sprytowi pilota; wreszcie o godz. 00.07 wylądowała na łące porośniętej trawą do kolan. Samolotem przylecieli: Cichociemny mjr Romuald Bielski ps. Bej oraz najstarszy wiekiem Cichociemny gen. dyw. Tadeusz Kossakowski ps. Krystynek. Skoczkowie przerzucili 964 funty (ok. 487 kg) zaopatrzenia dla Armii Krajowej. Po trwającym 7 minut rozładunku, samolot odlecieli do Londynu: Cichociemny płk Roman Rudkowski ps. Rudy, mjr Zbigniew Sujkowski ps. Wyga, emisariusz Stronnictwa Ludowego Jan Domański ps. Bartnicki. Samolot szczęśliwie powrócił do bazy o godz. 04.08, po locie trwającym osiem godzin 33 minuty.
W nocy z wtorku na środę 25/26 lipca 1944 przeprowadzono najsłynniejszą operację MOST III, podczas której samolot Dakota KG-477 “V” z polsko-brytyjską załogą z 267 Dywizjonu RAF oraz 1586 Eskadry PAF wylądował ponownie na polowym lądowisku “Motyl”. Głównym celem operacji było przerzucenie na Zachód z okupowanej Polski zdobytych przez wywiad AK informacji oraz części rakiety V2 (A-4).
Samolotem przylecieli Cichociemni: mjr. Bogusław Wolniak ps. Mięta, por. Kazimierz Bilski ps. Rum, pchor. Leszek Starzyński ps. Malewa, pchor. Zdzisław Jeziorański ps. Zych. Cichociemni przerzucili czternaście walizek oraz pięć paczek (łącznie 970 funtów, ok. 440 kg) z zaopatrzeniem dla Armii Krajowej. Do Londynu z Polski odlecieli: Tomasz Arciszewski ps. Stanisław, wysłannik polityczny: Józef Retinger vel Józef Brzoza, por. Jerzy Chmielewski ps. Rafał, por. Tadeusz Chciuk ps. Celt, por. Czesław Miciński.
Po pięciu minutach od wylądowania samolot był rozładowany i załadowany. Przy starcie w drogę powrotną, koła samolotu ugrzęzły w podmokłej ziemi, dopiero po czwartej próbie udało się wystartować. Samolot wylądował w Campo Casale szczęśliwie, choć bez hamulców, o godz. 05.43, po locie trwającym (wraz z postojem podczas lądowania) dziesięć godzin 15 minut. 28 lipca 1944 samolot z częściami rakiety wylądował na lotnisku RAF Hendon (obecnie siedziba muzeum RAF).
Jan Nowak – Jeziorański: “Rano o dziesiątej dostajemy komunikat meteorologiczny od Anglików, że wszystko jest OK. O dwunastej radiostacja lądowiska daje sygnał gotowości przyjęcia. Jeśli go powtórzy o siedemnastej, szykujecie się do drogi. O dwudziestej samolot idzie w górę z takim wyrachowaniem, by nad terytorium nieprzyjacielskim znaleźć się zaraz po zapadnięciu ciemności, a powrócić przed brzaskiem. Wysyłamy depeszę o waszym starcie, a BBC po dzienniku o godzinie dziewiętnastej potwierdza lot umówioną melodią. Po północy powinniście być na miejscu. Wtedy z kolei oni dają nam znać, że maszyna wystartowała, a my – w parę godzin później – że wróciła w porządku. Na tym kończy się cała historia. (…)
Mieliśmy lecieć nie Liberatorem czy Halifaxem jak skoczkowie, lecz dużo powolniejszą Dakotą, wybraną do tego celu, ponieważ samolot tego typu potrzebował bardzo krótkiego pasa do startu i lądowania. (…) Nasz samolot DC3 był zupełnie nie uzbrojony, miał bardzo małą szybkość. Obciążenie dodatkowymi zbiornikami z benzyną trzeba było zrekompensować nie tylko pozbyciem się uzbrojenia, ale zdjęciem nawet blach osłonowych. (…) wybrano Dakotę do tzw. “siadanych” operacji tylko ze względu na jej wyjątkowo krótki start. Wobec myśliwca była bezbronna jak dziecko. Każde spotkanie z nieprzyjacielem w powietrzu było dla niej śmiertelne. (…)
Z dala przed nami zapala się wreszcie długi, nieforemny prostokąt. Obok niego wielka świetlna strzała, utworzona z palących się ognisk, wskazuje kierunek wiatru. Ze środka prostokąta słabe światełko wysyła w naszym kierunku alfabetem Morse’a literę “M”. Dakota odpowiada literą “K” światłami pozycyjnymi na obu skrzydłach. A więc to już nasze lądowisko. Zataczamy ogromne koło nad cała okolicą i podchodzimy do lądowania. Spod obu skrzydeł maszyny buchnęły snopy oślepiającego światła dwóch potężnych reflektorów. (…)
Podchodzimy do lądowania po raz drugi. Tym razem wszystko odbywa się szczęśliwie. Czujemy dosyć mocny wstrząs. Dakota sunie chwilę po ziemi. Do kabiny wpada polski pilot i wywala drzwi. Wyciągają się z dołu ręce po dwa ciężkie, podłużne worki. Dziewiętnaście ciężkich waliz ze sprzętem wyrzucamy z samolotu w ciągu kilkunastu sekund. (…) Samolot otaczają chłopi, niektórzy na bosaka, uzbrojeni w karabiny, rozpylacze, błyskawice, steny. (…) Każą nam biec przez łąkę pod las w kierunku dwóch czekających furmanek. (…) nasz woźnica z prawdziwie chłopską flegmą objaśnia sytuację. – Tam dalej – wskazał batem kierunek – stoją we wiosce szkopy. Przyśli wczoraj rano, to pewno pójdą dalej o świtaniu. Będzie z dziesięć czołgów i kupa samochodów (…)
Po chwili ktoś do nas przylatuje. Koła samolotu ugrzęzły w ziemi zbyt miękkiej po niedawnym deszczu. Załoga i chłopi podkładają deski. Może za drugim razem uda się ruszyć. Mija minuta za minutą. Ustał wprawdzie hałas motorów, ale głosy i nawoływania ludzkie niesie daleko po nocnej rosie. Jeśli Niemcy są tuż, to dlaczego się nie ruszają? Nasz woźnica wzrusza ramionami – Bo po nocy mają pietra. Albo to mogą wiedzieć, ilu nas tu jest? (…) Tymczasem Dakota zapuszcza znowu motory i próbuje ruszyć, wypuszczając spod skrzydeł dwa snopy światła, które przecinając ostro ciemności sięgają chyba aż po horyzont. Ryk niesamowity. Pilot usiłuje wystartować całą mocą silników. Słuchamy w napięciu. Ruszy wreszcie, czy nie? (…) Niestety po paru minutach motory stanęły znowu. Okazało się, że podłożenie desek nic nie pomogło: maszyna nie może ruszyć. (…) Mija znowu kilkanaście minut i nagle wszyscy odstępują od samolotu. Widocznie załoga będzie próbowała po raz trzeci. Istotnie motory zawarczały znowu i samolot wniósł się wreszcie w powietrze. (…) Z powodu opóźnienia część trasy będą musieli przelecieć nad Bałkanami już przy dziennym świetle (…)”
Jan Nowak-Jeziorański, Kurier z Warszawy, Res Publica, Znak, Warszawa – Kraków 1989, ISBN 8370460720, s. 300-308
F/L (kpt.) Kazimierz Szrajer, pilot: “(…) Poszedłem do pasażerów sprawdzić, czy wszystko jest w porządku i zademonstrować założenie pasów i użycie spadochronów w wypadku gdyby zaszła tego potrzeba .(…) Z powrotem w kabinie, zastąpiłem pilota i przejąłem stery. Piękna gwiaździsta noc, spokój. Co za kontrast z tym, co przeżywaliśmy tylko dwie godziny temu. Za trzy godziny będziemy z powrotem w bazie powracając do normalnego życia dywizjonowego we względnie bezpiecznej atmosferze pomiędzy lotami. Za sobą zostawiliśmy grupę ludzi żyjących w stałym niebezpieczeństwie, walczących już prawie od pięciu lat z okupantem w Kraju, ludzi, którzy od miesięcy przygotowywali się do operacji “Trzeci Most”. Nasz odlot z częściami rakiety V-2 był dla nich kulminacją sukcesu. (…)”
Kazimierz Szrajer – w: “Trzeci Most”, jednodniówka, XV Zjazd (1984), s. 60
W sezonie operacyjnym ODWET zaplanowano zorganizowanie dwóch “Mostów”, jednak żaden nie doszedł do skutku. Operacja Most 4 miała zostać przeprowadzona pod koniec września 1944, na żądanie gen. Tadeusza Bór – Komorowskiego. Planowano przerzucenie podczas tej operacji, z okupowanej Polski do Londynu: redaktora powstańczej radiostacji fonicznej “Błyskawica” – Cichociemnego Zdzisława Jeziorańskiego, oficera łącznikowego przy sztabie gen. Komorowskiego – mjr. dypl. Tadeusza Wardejn – Zagórskiego, zbiegłego z niewoli niemieckiej lotnika RAF, korespondenta “The Tiomes” – Johna Warda oraz jeszcze dwie osoby. W ocenie Kajetana Bienieckiego, “celem Mostu IV” było przekazanie na Zachód świadectwa o Powstaniu Warszawskim”.
Początkowo planowano wykorzystanie lądowiska “Giez” (kieleckie, 11 km na południowy wschód od Secemina) lub “Komar” (kieleckie, 1 km od Secemina). Później miejscem lądowania w tej operacji miało być lądowisko “Świetlik” ,12,75 km na południowy wschód od mostu na Pilicy w Sulejowie, pomiędzy miejscowościami: Ciechomin i Rożenek. Zmieniono także skład ekipy do podjęcia w tej operacji: Zdzisław Jeziorański, emisariusz Cichociemnego, gen. Leopolda Okulickiego oraz przedstawiciele czterech stronnictw politycznych. W tym czasie jednak, po politycznym przesileniu w polskim rządzie (odmowa uznania ustaleń konferencji w Teheranie ws. wschodniej granicy Polski), brytyjski rząd zawiesił loty do Polski w operacjach SOE.
Por Józef Zubrzycki, adiutant operacyjny Głównej Bazy Przerzutowej (Bazy nr 11) w Latiano – do 1 września 1944 dowodzonej przez mjr dypl. Jana Jaźwińskiego – zanotował w swoim dzienniku (SPP, sygn. 16.7), że dowództwo brytyjskiego 267 Dywizjonu RAF… odmówiło przeprowadzenia Mostu nr 4. W tej sytuacji Oddział VI (Specjalny) Sztabu Naczelnego Wodza wyznaczył jako dowódcę tego lotu F/L Kazimierza Suszczynskiego z polskiego 301 Dywizjonu Bombowego RAF, później przeniesionego do 267 Dywizjonu RAF w Bari.
Po interwencjach politycznych, 15 grudnia 1944 o godz. 13.45 samolot Dakota KG-446 “?”, wystartował z lotniska Campo Casale w operacji Wildhorn IV (Most 4), w całości z polską załogą z 301 Dywizjonu PAF: piloci F/L Kazimierz Suszczyński, A/C Ludomił Rayski, nawigator F/O Stanisław Kleybor oraz radiooperator W/O Dionizy Budnicki. Samolot miał zaplanowane międzylądowanie w Ankonie w celu uzupełnienia paliwa oraz start do Polski z Ankony o godz. 16.30.
O godz. 14.10 Roman Rudkowski nadał depeszę kodową 333/X w której zgłosił nagłe pogorszenie pogody. Samolot odwołano w trakcie lotu; okoliczności tej decyzji przedstawił później pilot F/L Kazimierz Suszczyński w tzw. “raporcie Suszczyńskiego” (patrz poniżej). W tym czasie w Polsce, lądowisko “Świetlik” będące zaplanowanym miejscem lądowania w tej operacji, ochraniało aż ok dwóch tysięcy żołnierzy AK!
Operacja miała być ponownie przeprowadzona w styczniu 1945, na lądowisko “Pająk” , 11 km na południowy wschód od stacji kolejowej Piotrków Trybunalski, nieopodal miejscowości Łazy – Dąbrowa. Okazała się niemożliwa do przeprowadzenia wskutek ofensywy Sowietów, rozpoczętej 15 stycznia 1945.
Raport F/L Kazimierza Suszczyńskiego dot. operacji Wildhorn IV (Most 4)
źródło: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, sygn. LOT A.V. 64/4/62
Celem operacji Wildhorn V (Most 5) – amerykański kryptonim “Catfish” – miało być podjęcie (przez lotnictwo amerykańskie – 10 Amerykańską Flotę Taktyczną) z lądowiska “Mucha” k. Tymbarku, zestrzelonych alianckich oraz polskich lotników: 17 Amerykanów, 10 Brytyjczyków oraz 6 Polaków. Jeszcze 17 stycznia 1945 w depeszy 152/X informowano Okręg Kraków AK o planowanym wysłaniu po lotników trzech samolotów Dakota, które miały lądować w półgodzinnych odstępach. Jedna z Dakot miała zostać skierowana z Air Rescue Service, druga z 267 Dywizjonu RAF.
Także i ta operacja (podobnie jak Most 4) okazała się niemożliwa do przeprowadzenia wskutek ofensywy Sowietów, rozpoczętej 15 stycznia 1945; już 21 stycznia zajęli Tymbark. Lotnicy alianccy, po zgłoszeniu się do Sowietów, przez Lwów i Kijów zostali odesłani do obozu w Odessie, stamtąd brytyjskimi okrętami ewakuowano ich wiosną 1945.
Znikoma ilość operacji lotniczych połączonych z lądowaniem w Polsce świadczy o alianckich priorytetach oraz słabnącej pozycji Polski. We Francji czy Jugosławii w takich operacjach lądowały dziesiątki samolotów…
Krzysztof Mroczkowski – Mosty, które rozwiesiła noc…
w: Biuletyn informacyjny AK nr 1 (309) styczeń 2016, s. 39 – 44