Elżbieta Zawacka – Cichociemna

Elżbieta Zawacka – Cichociemna

ps.: „Zelma”, „Sulica”, „Zo”

vel Elisabeth Kubitza, vel Elise Riviere, vel Elizabeth Watson, vel Elżbieta Grochowska, vel Elżbieta Nowak, vel Elizabeth van Braunug

 

ZAWACKA-Elżbieta-kpt-221x300 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

gen. Elżbieta Zawacka
źródło: JW GROM

Ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże – kurierka Komendy Głownej Armii Krajowej, profesor nauk humanistycznych, uczestniczka Powstania Warszawskiego, więzień okresu stalinowskiego, generał brygady, jedyna cichociemna.

 

 

W latach 1915 – 1922 uczęszczała do niemieckiej szkoły wydziałowej, następnie do Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego  w Toruniu. Po uzyskaniu w 1927 roku świadectwa dojrzałości podjęła studia na Wydziale Matematyczno – Przyrodniczym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W czerwcu 1935 r. zdobyła dyplom magistra filozofii w zakresie matematyki.

Od września 1931 r. uczyła matematyki, fizyki i ćwiczeń cielesnych w średniej szkole niemieckiej w Sompolnie k. Konina. Od września 1934 r. w szkole średniej sióstr Urszulanek w Otorowie (pow. Szamotuły). W latach 1935 – 1936 nauczycielka fizyki i gramatyki oraz opiekunka koła sportowego w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Toruniu. W latach 1936 – 1937 uczyła matematyki w Państwowym Gimnazjum Żeńskim i Liceum Raciborzanek w Tarnowskich Górach.

Od 1930 r. społeczna instruktorka i komendantka Przysposobienia Wojskowego Kobiet, kolejno w pow. Koło. Szamotuły, Tarnowskie Góry. Od 1938 r. komendantka Rejonu Śląskiego PWK.

 

 

II wojna światowa

Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej zbiera środki na pełnometrażowy film fabularny o jedynej kobiecie Cichociemnej

 

elzbieta_zawacka_1943 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Elżbieta Zawacka, 1943 r. źródło: Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej

We wrześniu 1939 roku zmobilizowana jako instruktorka PWK, 2 września z drużyną śląskich instruktorek ewakuowana z Katowic. Pieszo, m.in. przez Olkusz, Racławice, Sandomierz, Kraśnik dotarła 8 września do Lublina. Odkomenderowana do Lwowa, początkowo komendantka Kobiecej Służby Przeciwlotniczej Komitetu Obywatelskiego Obrony Lwowa, następnie produkowała przeciwczołgowe butelki zapalające w drużynach ppanc. Lwowskiego Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej.

Po kapitulacji Lwowa, w październiku 1939 r. przeprawiła się przez San i powróciła do domu w Toruniu. Pod koniec października dotarła do Warszawy i zgłosiła się do Służby Zwycięstwu Polsce. Zaprzysiężona 2 listopada, przybrała pseudonim „Zelma”. Została skierowana na Śląsk, gdzie z ok. setki członkiń PWK zbudowała samodzielną siatkę konspiracyjną SZP. 

Współorganizowała z Organizacją Orła Białego Zagłębiowski  Podokręg SZP-ZWZ, została szefem łączności konspiracyjnej w jego sztabie, następnie szefem łaczności Okręgu ZWZ Śląsk. Osobista kurierka jego dowódcy, ppłk Henryka Kowalówki, ps. Oset, Topola. Współorganizowała tajne nauczanie w Zagłębiu Dąbrowskim.

ZAWACKA_Zo-182x300 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

książka Katarzyny Minczykowskiej pt. Elżbieta Zawacka. „Zelma”, „Sulica”, „Zo”, wyd. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Toruń 2016

Od grudnia 1940 r. przydzielona do Działu Łączności Zagranicznej Oddziału Łączności Konspiracyjnej Komendy Głównej ZWZ, przybrała pseudonim „Zo”. Jako kurierka wyjeżdżała co kilka tygodni do Berlina, do kwietnia 1942 r. posługując się fałszywymi dokumentami przekroczyła ponad sto razy różnego rodzaju granice. Podczas pobytów w Warszawie uczestniczyła w tajnym nauczaniu, w latach 1941 – 1942 studiowała pedagogikę społeczną na tajnych kompletach Wolnej Wszechnicy Polskiej.

Od wiosny 1942 r. ponownie na Śląsku, objęła dodatkowo funkcję kierowniczki referatu Komendy Okręgu Śląskiego AK. Pod ps. „Sulica” zorganizowała struktury obwodu WSK, rozpoczęła szkolenia.

Jako kurierka Komendanta Głównego AK kontaktowała się z rezydentem polskiego wywiadu w Berlinie kpt. Alfonsem Jakubiańcem, ps. Kuba, który przekazywaną przez Nią pocztę ekspediował przez Szwecję do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Uczesniczyła w wielu brawurowych akcjach, m.in. 22 maja 1942 r., śledzona przez agentów gestapo od Sosnowca (miała tam punkt kontaktowy) musiała wyskoczyć z pędzącego pociągu w okolicach Żyrardowa. Poszukiwana listem gończym (Fahndungsbuch nr 237).

Od czerwca 1942 r. emisariuszka Komendanta Głównego AK, 20 grudnia wyruszyła do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie z zadaniami polepszenia łączności, w tym kurierskiej oraz poprawy sytuacji kobiet – żołnierzy w AK. Przez Berlin i Strasburg dotarła do Paryża, ale z powodu „spalenia” trasy przerzutu w grudniu 1942 r powróciła do Warszawy. 17 lutego 1943 r. wyruszyła ponownie z dwoma meldunkami KG AK dla Naczelnego Wodza. Dotarła do Paryża, następnie przez Vichy, Tuluzę, Foix i Tarascom do granicy z Andorą, następnie z Hiszpanią. 29 marca w konsulacie angielskim w Barcelonie nawiązała kontakt ze Sztabem NW w Londynie. Koleją dojechała do Bristolu i wreszcie 4 maja 1943 r. zameldowała się w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Przecz cztery miesiące pobytu w Wielkiej Brytanii przekonywała do uznania kobiet za żołnierzy służby zasadniczej, odwiedzała także kobiece jednostki angielskie i belgijskie.

„Zo” Elżbieta Zawacka, IPN tv Bydgoszcz 2016 r.

 

Cichociemna

button-zrzuty_200-150x150 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Halifax-mk3-300x225 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Handley Page Halifax

Ukończyła kurs spadochronowy. Zrzucona do Polski w nocy z 9 na 10 września 1943 roku w sezonie operacyjnym „Riposta”, w operacji lotniczej „Neon 4” (dowódca operacji: S/L Stanisław Król, ekipa skoczków nr: XXIX), z samolotu Halifax JD-171 „P” (138 Dywizjon RAF, załoga: pilot – W/O Stanisław Kłosowski, pilot – W/O Wincenty Mąka / nawigator – S/L Stanisław Król / radiotelegrafista – W/O Henryk Ptasiewicz / mechanik pokładowy – Sgt. Stanisław Masłoń / strzelec – F/S Janusz Barcz / despatcher – W/O Józef Chodyra).

Zrzut na placówkę odbiorczą „Solnica”, w okolicach miejscowości Osowiec, 7 km od Grodziska Mazowieckiego.

Razem z nią skoczyli: por. Bolesław Polończyk ps. Kryształ, ppor. Fryderyk Serafiński ps. Drabina.

Ponownie przydzielona do działu łączności KG AK. Po jego dezorganizacji wskutek aresztowania przez gestapo ok stu osób (marzec 1944 r.), zagrożona aresztowaniem otrzymała rozkaz ukrycia się w klaszorze sióstr Niepokalanek w Szymanowie k. Sochaczewa.  Od lipca 1944 r. ponownie w Warszawie, jako szefowa WSK KG AK.

Aleksandra Pietrowicz – Legendarna „Zo”
w: Biuletyn informacyjny AK nr 11 (295) listopad 2014, s. 18 – 28

 

Elżbieta Skerska – Operacja „Neon 4”
w: Biuletyn Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej 2017 (nr 67), s. 86 – 91

 

 

Powstanie Warszawskie

button-cc-pw__ Elżbieta Zawacka - Cichociemna

 

Uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim, m.in. jako referentka w sztabie Wojskowej Słuzby Kobiet Komendy Głównej AK (II rzut).

 

2 października 1944 r. udała się z Warszawy do Krakowa z misją odtworzenia łączności Komendy Głównej. W grudniu 1944 r., z rokazu KG AK zorganizowała przerzut do Szwajcarii  emisariusza „Zycha”, czyli Zdzisława Jeziorańskiego vel Jana Nowaka oraz jego żony „Grety” (Jadwiga Wolska vel Zaleska). Wytyczyła ponadto szlaki kurierskie przez południowe Niemcy i Austrię do Szwajcarii. Zorganizowała także pomocnicze placówki kurierskie w Katowicach, Sosnowcu i Wiedniu.

W ostatniej trasie kurierskiej w styczniu 1945 r. przewiozła pocztę Komendanta Głównego AK gen. Leopolda Okulickiego ps. Niedźwiadek do bazy w Kappel k. Freiburga. Powróciła wraz z kurierką Wacławą Zastocką ps. Baśka, przez Wiedeń do Sosnowca, następnie do Częstochowy i Krakowa. Tam została zdemobilizowana.

zobacz publikację IPN – Generał brygady Elżbieta Zawacka (1909 – 2009):

 

 
Po wojnie
Tablica_pamiątkowa_gen_Zawacka_ul_Gagarina_132-138_Torun-269x300 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

tablica na budynku przy ul. Gagarina 132-138 w Toruniu

W lutym 1945 r. powróciła do Torunia, następnie wyjechała do Warszawy. Nawiązała kontakt z mjr Zofią Franio ps. Doktor, szefową łączności i kolportażu Obszaru Centralnego poakowskiej konspiracyjnej  Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. Mianowana szefem łączności i kolportażu Obszaru Zachodniego DSZ, w marcu 1945 r. przeniesiona do Poznania, gdzie zorganizowała komórkę DSZ. Nadzorowała kolportaż prasy podziemia niepodległościowego m.in. w OStrowie, Lesznie, Gnieznie, Środzie, Wrześni, Łodzi, Gdyni, Torunia, Bydgoszczy i Szczecina.

Na przełomie sierpnia i września 1945 r. podjęła nieudaną próbę wyjazdu do polskich środowisk kobiecych na Zachodzie. Po powrocie  kolportowała niepodległościową prasę WIN, do czerwca 1946 r.

Pod koniec tego roku podjęła studia z pedagogiki społecznej na Uniwersytecie Łódzkim.  Od czerwca 1946 roku jako referentka szkolenia instruktorek w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Gdańsku i Warszawie. Od 1947 roku komendantka Centrum Wyszkolenia Instruktorek.

W styczniu 1948 roku powróciła do pracy nauczycielskiej, uczyła matematyki w szkołach dla dorosłych w Łodzi, Toruniu oraz w liceum w Olsztynie. W latach 1948 – 1951 podjęła studia doktoranckie.

 

Elżbieta Zawacka – „Przejście” (fragmenty wspomnień, Toruń czerwiec 2007 r.)
w: Biuletyn IPN nr 1 – 2 (96-97) styczeń – luty 2009, s. 176 – 183

 

Wojciech Markert – Służba kurierska Elzbiety Zawackiej ps. „Zo”
w: Biuletyn informacyjny AK nr 1 (321) styczeń 2017, s. 20 – 25

 

 

Represje

2014-Cichociemna-General-Elzbieta-Zawadzka-Zo-OWRytm-500px-207x300 Elżbieta Zawacka - Cichociemna5 września 1951 r. aresztowana przez funkcjonariuszy UB w Olsztynie, po roku śledztwa postawiono Jej zarzut kontaktu z „jedną z agentek siatki szpiegowskiej Czaykowskiego” oraz z nim samym – mjr Andrzejem Czaykowskim ps. Garda, a także…  przechowywania „banknotu 10-cio dolarowego”.  Skazana 23 stycznia 1952 r.  na pięć lat więzienia wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie. Po rewizji wniesionej na niekorzyść przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego wyrok uchylono. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, skazana 26 sierpnia wyrokiem tegoż sądu na 7 lat więzienia.  Po skardze rewizyjnej obrońcy (na korzyść) oraz Naczelnej Prokuratury Wojskowej (na niekorzyść), 23 października ponownie uchylono wyrok. 

Po rozpoznniu sprawy po raz trzeci, skazana wyrokiem z 28 listopada przez WSR w Warszawie na dziesięć lat więzienia. Osadzona początkowo w więzieniu w Fordonie, następnie w Grudziądzu i Bojanowie. Wsutek zastosowania amnestii, zwolniona z więzienia 24 lutego 1955 r.

Powróciła do pracy nauczycielskiej, do 1965 roku uczyła w szkołach w Sierpnu, następnie w Toruniu. W 1995 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych, podjęła pracę jako adiunkt w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku, a po jego przekształceniu na Uniwersytecie Gdańskim. Do 1975 roku obroniła tam habilitację oraz uzyskała docenturę. Podjęła pracę jako docent na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie pracowała do sierpnia 1978 r.  Mianowana profesorem nauk humanistycznych w 1996 roku. Nieustannie represjonowana przez funkcjonariuszy bezpieki.

Po przejściu na emeryturę 1 września 1978 roku zaangażowała się w dokumentowanie wojennej historii konspiracji pomorskiej, także udziału kobiet w działaniach na frontach II wojny światowej. W 1981 roku wiceprzewodnicząca Rady Komnatantów  przy NSZZ „S” w Gdańsku oraz szefowa powołanej Komisji Historycznej. W stanie wojennym represjonowana.

W 1986 r. inicjatorka powstania Klubu Historycznego AK, pod koniec 1988 roku współzałożycielka Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej, późniejszego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. W 1989 roku założycielka fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, od 2002 pod nazwą Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Polek”. Od marca 2002 nosi nazwę Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Polek.

Dożyła prawie stu lat, po śmierci pochowana na cmentarzu św. Jerzego w  Toruniu.

 

Generał Elżbieta Zawacka

 

Awanse

kapitan – 2 października 1944 r.
podpułkownik – 17 kwietnia 1996 r.
pułkownik – 1 października 1999 r.
generał brygady – 3 maja 2006 r.

 

Odznaczenia
 

 

Upamiętnienie
Elżbieta_Zawacka_pomnik_Torun-300x225 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

pomnik Elżbiety Zawackiej ps. Zo, odsłonięty w Toruniu 23 września 2014 r.

W styczniu 1993 r. Rada Miejska Torunia nadała Jej tytuł Honorowego Obywatela Miasta.

W 2002 r. otrzymała od prezesa IPN  nagrodę „Kustosz Pamięci Narodowej”.

9 marca 2002 r.  Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Polek”. przyjęła nazwę Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Polek”.

W 2005 r. powstał film dokumentalny pt. „Elżbieta Zawacka. Miałam szczczęśliwe życie” (zobacz film na You Tube) Fundacji Filmowej Armii Krajowej dla Muzeum Powstania Warszawskiego.

W 2008 roku została Honorowym Obywatelem Piastowa.

W 2009 roku imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęły: Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu (4 listopada), Szkoła Podoficerska Wojsk Lądowych w Zegrzu (8 listopada); 19 marca 2010 Gimnazjum nr 2 w Toruniu oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 i Technikum nr 1 w Zespole Szkół Ekonomicznych w Toruniu.

W 2013 roku Jej imię otrzymał Region Wsparcia Teleinformatycznego w Bydgoszczy (11 czerwca) oraz nowy most drogowy w Toruniu (24 października).

Tablica_most_Elzbieta_Zawacka_Torun-300x225 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

tablica na moście drogowym im. Elżbiety Zawackiej w Toruniu

23 września 2014 r. odsłonięto w Toruniu pomnik Elżbiety Zawackiej ps. Zo.

W 2014 r. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej oraz Oficyna Wydawnicza „Rytm” opublikowała biografię gen. Elżbiety Zawackiej, autorstwa Jej wieloletniej współpracowniczki Katarzyny Minczykowskiej, w książce pt. Cichociemna. Generał Elżbieta Zawacka 1909-2009. Publikacja otrzymała nagrodę Klio I stopnia w kategorii autorskiej.

W 2014 r. w Toruniu odsłonięto pamiątkową tablicę na budynku przy ul. Gagarina 132-138, w którym mieszkała gen. prof. Elżbieta Zawacka.

We wrześniu 2016 IPN Bydgoszcz opublikował film pt.  „Zo” Elżbieta Zawacka (zobacz na You Tube)

W marcu 2018 roku Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej wyprodukowała poświęcony gen. Elżbiecie Zawackiej teaser pt. „Emisariuszka„,  obecnie przygotowuje o Niej pełnometrażowy film fabularny (zobacz stronę Fundacji).

4 października 2018 roku Regionalne Centrum Informatyki Bydgoszcz  przyjęło imię gen. Elżbiety Zawackiej ps. „Zo” jako patrona.

1 marca 2019 r. imię Generał Elżbiety Zawackiej nadano 8 Kujawsko – Pomorskiej Brygadzie Obrony Terytorialnej.

 

 

Życie rodzinne
Torun_grob_gen_Zawacka-225x300 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

grób gen. prof. Elżbiety Zawackiej na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu

Córka Władysława, urzędnika Sądu Powiatowego oraz Marii z domu Nowak. Rodziny nie założyła.

 

 

Zobacz:
  • reportaż Żanety Walentyn o ELżbiecie Zawackiej pt. „Bo ja nazywam się cichociemna”, Polskie Radio  (nagranie dźwiękowe – wywiad z gen. prof. Elżbietą Zawacką)
  • film dokumentalny o prof. dr hab. Elżbiecie Zawackiej pt. „Elżbieta Zawacka. Miałam szczczęśliwe życie” (zobacz film na You Tube)
  • film IPN tv Bydgoszcz pt.  „Zo” Elżbieta Zawacka (zobacz na You Tube)
  • audycja TV Trwam pt. Elżbieta Zawacka. „Zelna”, „Sulica”, „Zo” (zobacz na You Tube)
  • zbiory Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej on-line w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej

 

Miałam szczęśliwe życie

 

 

Upamiętnienie Cichociemnych

jw-grom-pomnik-cc-4-300x248 Elżbieta Zawacka - Cichociemnajw-grom-pomnik-cc-3-300x238 Elżbieta Zawacka - CichociemnaW 1989 r. powstał film dokumentalny „Cichociemni” (scenariusz i reżyseria Marek Widarski).

15 maja 2005 odsłonięto na terenie jednostki specjalnej – Jednostki Wojskowej GROM w Warszawie pomnik poświęcony cichociemnym spadochroniarzom AK. Znaczna część ekspozycji Sali Tradycji jednostki GROM poświęcona jest Cichociemnym.

Od 4 sierpnia 1995 roku jednostka nosi nazwę – Jednostka Wojskowa GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej

W 2008 roku powstał film dokumentalny „My cichociemni. Głos żyjących” (scenariusz i reżyseria Paweł Kędzierski).

pomnik-cc-warszawa-761x642-300x253 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Pomnik CC w Warszawie

7 października 2013 roku w Warszawie przy ul. Matejki, naprzeciwko Sejmu R.P. odsłonięto Pomnik Cichociemnych Spadochroniarzy AK.

cc-boening-300x199 Elżbieta Zawacka - CichociemnaW 2013 roku powstał film dokumentalny „Cichociemni. Wywalcz wolność lub zgiń” (scenariusz i reżyseria Dariusz Walusiak).

W 2016 roku Sejm R.P. ustanowił rok 2016 Rokiem Cichociemnych. NBP wyemitował srebrną kolekcjonerską monetę o nominale 10 zł upamiętniającą 75. rocznicę pierwszego zrzutu Cichociemnych.

cc-monety-300x157 Elżbieta Zawacka - Cichociemnacc-pomnik-powazki--300x213 Elżbieta Zawacka - CichociemnaW 2017 roku PLL LOT umieścił znak spadochronowy oraz podpis upamiętniający Cichociemnych na kadłubie Boeinga 787 (SP-LRG).

Cichociemni są patronem wielu szczepów, drużyn oraz organizacji harcerskich. Opublikowano wiele książek i artykułów o Cichociemnych.

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie znajdują się groby kilku Cichociemnych oraz poświęconym Im pomnik „TOBIE OJCZYZNO”

sala-tradycji-grom Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Sala Tradycji Jednostki Wojskowej GROM

button-publikacje_200-300x101 Elżbieta Zawacka - Cichociemna

Źródła:
  • informacje własne
  • Krzysztof A. Tochman: Słownik biograficzny cichociemnych. T. 3. Rzeszów: Wydawnictwo OS „Ostoja”, 2002, s. 123 – 131. ISBN 83-910535-4-7
  • Kajetan Bieniecki: Lotnicze wsparcie Armii Krajowej, Arcana Kraków 1994 r. ISBN 83-86225-10-6
  • Katarzyna Minczykowska: Elżbieta Zawacka. „Zelma”, „Sulica”, „Zo”, wyd. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Toruń 2016
  • Katarzyna Minczykowska: Elżbieta Zawacka. „Zelma”, „Sulica”, „Zo”, wyd. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Toruń 2016 – publikacja elektroniczna (jęz. ang.), pdf do pobrania – Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej
  • biogram na stronie zawacka.pl

 

Zobacz także biogram w Wikipedii