Józef Zając – Cichociemny

Józef Zając – Cichociemny

pseud.: Kolanko, Rozdzielacz, Zawór, Józef Synek

 

cc-por-Zajac-Jozef--225x300 Józef Zając - CichociemnyUr. 10 marca 1902 w Gorlicach, zm. 9 października 1968 w Londynie, pochowany na cmentarzu Gunnersbury w Londynie (Wielka Brytania). Żołnierz Wojska Polskiego II RP, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, Powstania Warszawskiego, kampanii francuskiej, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, oficer Armii Krajowej, porucznik piechoty, cichociemny.

Czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych za odwagę i męstwo.

 

Zajac-Jozef-rodzina-Tarnopol-235x300 Józef Zając - Cichociemny

Tarnopol, 1936 r. Józef Zając z żoną Anielą oraz córką Ewą

Po ukończeniu gimnazjum w Nowym Sączu w 1918 roku kontynuował naukę w Szkole Handlowej w Krakowie.

W 1919 roku ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego. Przydzielony do 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu, następnie w 1 kompanii sztabowej przy Brygadzie Podhalańskiej w Nowym Targu.

Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej: w Grupie Operacyjnej płk. Józefa Rybaka (kwiecień – lipiec 1920) oraz w walkach pod Łunińcem, Pińskiem, Białymstokiem i Siedlcami. Z 1 kompanią sztabową 21 Dywizji Piechoty Górskiej ppłk. Andrzeja Galicy uczestniczył w ofensywie sierpniowej na linii Łuków – Białystok – Grodno – Lida – Nowogródek – Wilno.

Po demobilizacji w 1921 roku przyjechał do Białej, pracował na kolei w Muszynie, w Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu i spółce wodociągowej w Borysławiu. W latach 1924–1939 pracował jako rachmistrz w Wydziale Powiatowej Rachuby Starostwa w Kopyczyńcach (dawne Kresy, obecnie Ukraina). Działał społecznie, m.in. w Powiatowym Związku Straży Pożarnych w Kopyczyńcach (1933 – 1939 r.)

 

 

II wojna światowa

por-Józef-Zając-cc-208x300 Józef Zając - Cichociemny

Józef Zając

1939-ss-pulaski-300x190 Józef Zając - Cichociemny

wrzesień 1939 r. Przed odpłynięciem SS Pułaski, Józef Zając trzeci od lewej

We wrześniu 1939 roku został wyreklamowany przez starostę od służby. Ok. 20 września opuścił Polskę przez granicę w Zaleszczykach (wówczas na granicy II R.P. z Rumunią) i przez Rumunię, Jugosławię, Grecję, statkiem SS Pułaski  w październiku dotarł do Francji.

Ok. 27 października 1939 r. wcielony do Polskich Sił Zbrojnych we Francji. Do 13 kwietnia 1940 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Camp de Coëtquidan. Od 13 kwietnia 1940 r. walczył w kampanii francuskiej jako dowódca drużyny, następnie zastępca dowódcy plutonu w 2 kompanii 2 batalionu 3 Pułku Grenadierów Śląskich 1 Dywizji Grenadierów. W maju 1944 r. awansowany do stopnia plutonowy podchorąży.

kaiserstrinsbruck-300x198 Józef Zając - Cichociemny

Stalag XVII A Kaisersteinbruch

22 czerwca 1940 r. złapany na granicy podczas próby przedostania się do Szwajcarii. Do czerwca 1942 roku przebywał w niewoli, m.in.  w Stalagu XVII A Kaisersteinbruch. Na przełomie stycznia i lutego 1941 przeniesiony do Stalagu I A k/Królewca (obecnie Dołgorukowo). Tam zachorował na płuca, przeniesiony do Szpitala Polskiego w Marsylii, następnie do szpitala w Clermont-Ferrand.

14 lipca 1942 r. wraz z kilkunastoma osobami uciekł barką morzem do Gibraltaru. Przedostał się do Wielkiej Brytanii w sierpniu. Pod koniec sierpnia 1942 r. przydzielony do 1 Pułku Rozpoznawczego 1 Dywizji Pancernej jako zastępca dowódcy plutonu.

 

 list por. Józefa Zająca, wysłany 3 grudnia 1941 r.  ze szpitala w Clermont-Ferrand
do córki, do domu rodzinnego w Kopyczyńcach (dawne Kresy, obecnie Ukraina):

 

Cichociemny
CC-Jozef-Zajac-znak-spadochronowy-300x282 Józef Zając - Cichociemny

znak spadochronowy por. Józefa Zająca

W maju 1943 r., pytany przez Szefa Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza, czy chce iść do Kraju i walczyć w AK, odpowiedział – Jeżeli prędzej wejdę do zadań w Kraju aniżeli 1. Dywizja Pancerna wyruszy na front – to tak.

Od 10 maja 1943 r. do 20 marca 1944 r. udział w szkoleniu dla Cichociemnych, m.in. od września do grudnia 1943 w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Catterick Camp.  Opiekunami jego grupy na przeszkoleniach specjalnych byli: ppłk. Stefan Majewski, następnie rtm. Czaykowski i mjr. Szymański.

13 listopada 1943 r. przydzielony do Sekcji Dyspozycyjnej Sztabu Naczelnego Wodza. Po przeszkoleniu m.in. w dywersji i broni pancernej zaprzysiężony 15 grudnia 1943 roku w Chicheley, przydzielony do Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza. Przetransportowany do Głównej Bazy Przerzutowej w Brindisi we Włoszech. Od 20 marca do 4 maja 1944 r. pobyt na stacji wyczekiwania.

placowka-szczur-300x225 Józef Zając - Cichociemny

miejsce zrzutu – placówka „Szczur”

 

Zrzucony do Polski w nocy z 4 na 5 maja 1944 r.  w ramach operacji „Weller 26” na placówkę „Szczur”, 31 km od Janowa Lubelskiego pod Bychawą, w okolicy wsi Wola Gałęzowska. Start samolotu Liberator BZ-965 „S”  z lotniska Reggia Aeronautica w Campo Cassale nieopodal Brindisi we Włoszech, gdzie stacjonowała Samodzielna Polska Eskadra 1586 do Zadań Specjalnych.

Razem z nim w ekipie L (50) skoczyli:  ppor. Adam Dąbrowski, ps. Puti, ppor. Adam Krasiński, ps. Szczur, ppor. Andrzej Prus-Bogusławski, ps. Pancerz, kpt. Jan Walter, ps. Cyrkiel, ppor. Alfred Whitehead, ps. Dolina 2.

cc-Jozef-Zajac-w-mundurze-150x150 Józef Zając - Cichociemny

por. cc Józef Zając (po prawej)

Przyjmowanie zrzutu (skoczków oraz zaopatrzenia z dwóch samolotów) trwało półtorej godziny. Zrzut w całości przyjął oddział partyzancki AK dowodzony przez ppor. Aleksandra Sarkisowa ps. Szaruga. Oddział funkcjonował od września 1943 r. do lipca 1944 r., jego dowódca był oficerem ds. zrzutów, oddział zajmował się m.in. przyjmowaniem zrzutów. Najwyższy stan osobowy oddziału to 120 żołnierzy.

 

Do 31 lipca 1944 r.  w oddziałach leśnych AK. Zranił się w rękę udzielając pomocy rannemu koledze, ppor. Adamowi Dąbrowskiemu, ps. Puti. Wraz z kurierem Delegatury Rządu na Kraj udaje się do Warszawy. Aklimatyzacja u „ciotkiMichaliny Wieszeniewskiej ps. Antosia i innych, w mieszkaniach na ul. Bielańskiej, Saskiej Kępie, Twardej 16. Jego łączniczką była  Zofia Podoska ps. Frania. Po aklimatyzacji przydzielony do 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty, jednak przydział ten nie został zrealizowany.

 

Powstanie Warszawskie
37-1586-4-218x300 Józef Zając - Cichociemny

Płonący gmach PAST-y podczas Powstania Warszawskiego, plik NAC

Od 5 maja do 31 lipca 1944 r. przydzielony do Okręgu AK Warszawa. Ok. 26  lipca  otrzymuje rozkaz gotowości, wraz z por. Tadeuszem Jaworskim ps. Bławat oraz przydzielonymi mu: ppor. Zbigniewem Wilczkiewiczem ps. Kij, dwoma podoficerami z ul. Nowogrodzkiej.

1 sierpnia 1944 r. o godz. 14.45 otrzymuje rozkaz udania się wraz z grupą na pkt. 1 – ul. Nowogrodzką. Nie docierają do celu z powodu strzelaniny z dużym oddziałem niemieckim. Wycofują się w kierunku na pkt. 2 – ul. Bagno.  Tam przyłączają się do oddziału walczącego o zdobycie PAST-y przy ul. Zielnej. W walkach ginie dowódca i zastępca dowódcy oddziału.

Wraz ze swoją grupą do 5 sierpnia 1944 r. walczy z czołgami i piechotą niemiecką w rejonie ulic: Bagno – Świętokrzyska – Próżna, Zielna – gmach PAST-y. W tym czasie buduje barykady na ul. Świętokrzyskiej u Zielnej, od strony Ogrodu Saskiego.  5 sierpnia nawiązuje łączność z 41 kompanią „Romański”, dowodzoną przez por. Romana Alojzego Wyczółkowskiego.

5 sierpnia 1944 r. mianowany zastępcą dowódcy 9 kompanii baonu Kiliński. Zadanie: obrona rejonu pl. Grzybowskiego oraz ulic Grzybowska – Ceglana – Graniczna – Marszałkowska – Zielna – Świętokrzyska, ew. dojścia do Pl. Bankowego. Ranny w obie nogi.

37-1683-5-300x221 Józef Zając - Cichociemny

Jeńcy niemieccy wzięci do niewoli w gmachu PAST-y, 20-08-1944, plik NAC

W wypadzie na zajętą przez Niemców i płonącą ul. Graniczną od strony Żelaznej Bramy zdobywa broń i jeńców. Uwalnia rannego w nogi radiotelegrafistę wraz z radiostacją. 

Jego kompania walczy o utrzymanie placówki „Królewska 16” (budynek naprzeciwko ruin giełdy), położonej na obrzeżu Ogrodu Saskiego (róg Królewskiej i Zielnej). Uzbrojenie kompanii stanowiła broń zdobyta na Niemcach, m.in.: 2 ckm, 1 km,  2 miotacze płomieni, 10 pistoletów maszynowych MP40 zwanych Schmeisserami, 12 pepeszek rosyjskich, 20 pistoletów. Po rozbiciu baonu „Kiliński”, od 9 września jako kompania „Romański” w I batalionie szturmowym Rum, IV rejon: Śródmieście – Północ.

 

offlag-XA-sandbostel-300x216 Józef Zając - Cichociemny

Offlag XA Sandbostel

Wyróżnił się umiejętnościami dowódczymi, także osobistym męstwem, szczególnie 18 sierpnia 1944 r. Tego dnia trwały całodzienne boje na pl. Grzybowskim oraz ul. Królewskiej przeciw przeważającym siłom Niemców, nacierającym pod osłoną czołgów. Wyróżnił się także podczas szturmu na Hale Mirowskie, przeprowadzonego w nocy 30/31 sierpnia, w ramach akcji „na pomoc Starówce”.

Lekko ranny 19 września podczas wizytowania placówki „Królewska 16”. Przez 2-3 dni przebywał w Punkcie Sanitarno-Opatrunkowym kompanii przy ul. Próżnej 14.

1 października 1944 r. mianowany podporucznikiem ze starszeństwem od 5 maja 1944 r.

Po kapitulacji powstania od 5 października 1944 r. do 2 maja 1945 r. w obozach niemieckich:  początkowo Stalag 344 Lamsdorf,  następnie  Oflag II-D Gross Born oraz Oflag X A Sandbostel. Ewakuacja piesza 28 stycznia 1945 r. do  Oflagu X C Lübeck (Lubeka), do którego dotarł 20 kwietnia 1945. Numer jeniecki: 101568.

Uwolniony 3 maja 1945 r. przez wojska brytyjskie. 10 maja 1945 r. przybył do Wielkiej Brytanii, zameldował się w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie.

 

1945-11-29-ZAJAC-Jozef-zasw-weryfikacyjne-205x300 Józef Zając - Cichociemny

zaświadczenie Głównej Komisji Weryfikacyjnej AK

Po wojnie

1 lipca 1945 r. otrzymał od Szefa Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza rozkaz pracy w Głównej Komisji Weryfikacyjnej Armii Krajowej przy 11 Leopold Road w Londynie, która funkcjonowała do 1949 r.

Otrzymał przydział do Oddziału Specjalnego Szefa Sztabu Głównego.

29 listopada 1945 r. zweryfikowany przez Główną Komisję Weryfikacyjną AK w Londynie (zaświadczenie weryfikacyjne nr K.dz. 814/pfn/45, patrz obok).

Osiedlił się w Wielkiej Brytanii. Działał w Kole Cichociemnych w Londynie.

 

Służba

siły zbrojne: Wojsko Polskie (II R.P.), Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, Armia Krajowa; jednostki: 1 Pułk Strzelców Podhalańskich, 21 Dywizja Piechoty Górskiej, 3 Pułk Grenadierów Śląskich, 1 Dywizja Pancerna (PSZ), Batalion Kiliński, I Batalion Szturmowy Rum.

 

grob-Jozef-Zajac-300x225 Józef Zając - Cichociemny

Grób na cmentarzu Gunnerbury (Londyn)

Awanse

plutonowy podchorąży – maj 1940 roku
podporucznik – 28 czerwca 1944 roku, ze starszeństwem od 5 maja 1944 roku (zarz. l.1303/tjn.pers.44  z 28 czerwca 1944 r.)
porucznik – awansowany przez Naczelnego Wodza  1 października 1944 r., zweryfikowany 29 listopada 1945 roku.

 

Odznaczenia
Zajac-Jozef-corka-Ewa-300x199 Józef Zając - Cichociemny

córka por. Józefa Zająca wpisuje się do księgi pamiątkowej w Sali Tradycji JW GROM

Krzyż Walecznych – czterokrotnie, w tym dwukrotnie za udział w kampanii francuskiej 1940 roku i dwukrotnie za męstwo i odwagę osobistą w czasie Powstania Warszawskiego.

 

Twórczość

Autor wspomnień „Służba na odcinku”, opublikowanych w: „Drogi Cichociemnych” (wyd. I, II, III, Veritas, Londyn, 1954, 1961, 1972, Bellona, Warszawa, 1993, 2008).

 

 
Upamiętnienie

gra-miejska-cc-2-300x141 Józef Zając - Cichociemny2 października 2016 Fundacja im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej zorganizowała pierwszą Grę Miejską Śladami Cichociemnych Powstańców Warszawskich.

W ten sposób upamiętniono 7 Cichociemnych Powstańców, walczących o Warszawę: Bolesława Kontryma, ps. Żmudzin, Edmunda Marynowskiego ps. Sejm, Józefa Zająca, ps. Kolanko, Stefana Micha, ps. Jerz,  Tadeusza Runge, ps. Osa, Tomasza Jana Wierzejskiego, ps. Zgoda 2, Władysława Miciek, ps.  Młot.

 

Formą upamiętnienia por. cc Józefa Zająca jest także ten portal, wykonany przez wnuka Ryszarda M. Zająca

 

Życie rodzinne:

Zajac-Jozef-rodzina-196x300 Józef Zając - Cichociemny

Kopyczyńce przed wybuchem wojny. Józef Zając, żona Aniela syn Zbigniew oraz córka Ewa

1939-Jozef-Zajac-zona-Aniela-198x300 Józef Zając - Cichociemny

1939 r., Józef Zając z żoną Anielą Pierogowską

Syn Stanisława i Antoniny z domu Gawor.

Dwukrotnie żonaty, pierwszą żoną była Aniela z domu Pierogowska (1900–1992). Mieli dwoje dzieci: Zbigniewa (1927–2002) i Ewę (1931 – 2017).

Na emigracji ożenił się powtórnie.

Jego wnuki to b. poseł na Sejm R.P. Ryszard M. Zając  syn Ewy, patrz: dowód pokrewieństwa  oraz Adam Zając syn Zbigniewa (zm. w 2017 r.).

 

 

 

 

 
cc-Jozef-Zajac-dom-rodzinny-kopyczynce-300x193 Józef Zając - Cichociemny

dom rodzinny por. cc Józefa Zająca w Kopyczyńcach (Kresy)

 

cc-niepodleglosc-200x300 Józef Zając - Cichociemny

Źródła: