Józef Zając – Cichociemny

Józef Zając – Cichociemny

pseud.: Kolanko, Rozdzielacz, Zawór, Józef Synek

 

cc-por-Zajac-Jozef--225x300 Józef Zając - Cichociemny

por. Józef Zając
źródło: archiwum rodzinne

Ur. 10 marca 1902 w Gorlicach, zm. 9 października 1968 o godz. 11.30 w Londynie, pochowany na cmentarzu Gunnersbury (Londyn, Wielka Brytania). Urzędnik państwowy i samorządowy, rachmistrz Starostwa w Kopyczyńcach. Żołnierz Wojska Polskiego II RP, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, Powstania Warszawskiego, kampanii francuskiej, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, oficer Armii Krajowej, porucznik piechoty (nr legitymacji oficerskiej: A.10184), cichociemny. Specjalność wojskowa: broń pancerna.

 

Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi. Czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych za odwagę i męstwo. Czterokrotnie odznaczony Medalem Wojska. Znajomość języków: francuski i niemiecki. Miejsca dłuższego pobytu w Polsce m.in. woj. lwowskie, krakowskie, stanisławowskie, tarnopolskie. Miejsca dłuższego pobytu za granicą m.in. Francja, Prusy Wschodnie, Bawaria, Austria, Rumunia. Narodowość polska, wyznanie rzymsko – katolickie.

 

 

Zajac-Jozef-rodzina-Tarnopol-235x300 Józef Zając - Cichociemny

Tarnopol, 1936 r. Józef Zając z żoną Anielą oraz córką Ewą, źródło: archiwum rodzinne

W latach 1909 – 1918 uczęszczał do gimnazjum w Nowym Sączu. Po jego ukończeniu podjął naukę w Szkole Handlowej w Krakowie.

W 1918 roku ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego. Przydzielony do 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu, następnie w 1 Kompanii Sztabowej przy Brygadzie Podhalańskiej w Nowym Targu.

Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej: w Grupie Operacyjnej płk. Józefa Rybaka (kwiecień – lipiec 1920) oraz w walkach pod Łunińcem, Pińskiem, Białymstokiem i Siedlcami. Z 1 kompanią sztabową 21 Dywizji Piechoty Górskiej ppłk. Andrzeja Galicy uczestniczył w ofensywie sierpniowej na linii Łuków – Białystok – Grodno – Lida – Nowogródek – Wilno.

kopyczynce-starostwo-300x192 Józef Zając - Cichociemny

Starostwo w Kopyczyńcach

Po demobilizacji w 1921 roku przyjechał do Białej, pracował na kolei w Muszynie, w Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu i spółce wodociągowej w Borysławiu.

W latach 1924–1939 pracował jako rachmistrz w Wydziale Powiatowej Rachuby Starostwa w Kopyczyńcach (dawne Kresy, obecnie Ukraina). Działał społecznie, m.in. w Powiatowym Związku Straży Pożarnych w Kopyczyńcach (1933 – 1939 r.)

 

 

II wojna światowa

por-Józef-Zając-cc-208x300 Józef Zając - Cichociemny

Józef Zając, źródło: archiwum rodzinne

1939-ss-pulaski-300x190 Józef Zając - Cichociemny

wrzesień 1939 r. Przed odpłynięciem do Francji statkiem SS Pułaski, Józef Zając trzeci od lewej, źródło: archiwum rodzinne

We wrześniu 1939 roku został wyreklamowany przez starostę od służby. 18 września 1939 r. opuścił Polskę przez granicę w Zaleszczykach (wówczas na granicy II R.P. z Rumunią) i przez Rumunię, Jugosławię, Grecję, statkiem SS Pułaski  w październiku dotarł do Francji.

24 października 1939 r. wcielony do Polskich Sił Zbrojnych we Francji. Od 27 października 1939 r. do 10 kwietnia 1940 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Camp de Coëtquidan. Od 28 kwietnia do 22 czerwca 1940 r. walczył w kampanii francuskiej jako dowódca drużyny, następnie zastępca dowódcy plutonu w 2 kompanii 2 batalionu 3 Pułku Grenadierów Śląskich 1 Dywizji Grenadierów. W maju 1940 r. awansowany do stopnia plutonowy podchorąży.

kaiserstrinsbruck-300x198 Józef Zając - Cichociemny

Stalag XVII A Kaisersteinbruch

22 czerwca 1940 r. złapany na granicy podczas próby przedostania się do Szwajcarii. Od 28 czerwca 1940 r. do czerwca 1942 roku przebywał w niewoli (numer jeniecki: 10798), m.in.  w obozach na terenie Francji: Colmar, Neuf-Brisach, następnie w Stalagu XVII A Kaisersteinbruch. Na przełomie stycznia i lutego 1941 przeniesiony do Stalagu I A k/Królewca (obecnie Dołgorukowo). Tam zachorował na płuca, przeniesiony do Szpitala Polskiego w Marsylii, następnie do szpitala w Clermont-Ferrand.

14 lipca 1942 r. wraz z kilkunastoma osobami uciekł barką morzem do Gibraltaru. W sierpniu 1942 r. przedostał się przez Pireneje i Francję do Wielkiej Brytanii. Pod koniec sierpnia 1942 r. przydzielony do 1 Pułku Rozpoznawczego 1 Dywizji Pancernej jako zastępca dowódcy plutonu.

 

 list por. Józefa Zająca, wysłany 3 grudnia 1941 r.  ze szpitala w Clermont-Ferrand
do córki, do domu rodzinnego w Kopyczyńcach (dawne Kresy, obecnie Ukraina):

 

 

Cichociemny
CC-Jozef-Zajac-znak-spadochronowy-300x282 Józef Zając - Cichociemny

znak spadochronowy cichociemnego por. Józefa Zająca, źródło: archiwum rodzinne

W marcu 1943 r., pytany przez Szefa Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza, czy chce iść do Kraju i walczyć w AK, odpowiedział – Jeżeli prędzej wejdę do zadań w Kraju aniżeli 1. Dywizja Pancerna wyruszy na front – to tak. 28 marca 1943 r. podpisał pisemną deklarację – Zgłaszam ochotniczo swą kandydaturę do użycia mnie do pracy w Kraju. Deklaracja niniejsza jest równoznaczna ze złożeniem przysięgi zobowiązujacej do przestrzegania tajemnicy1 kwietnia 1943 r. deklaracja z adnotacją „TAJNE” została zarejestrowana pod l.dz. 1512/21 w Oddziale Specjalnym Sztabu Naczelnego Wodza.

KOL_023_0321-Zając-Józef-deklaracja-300x188 Józef Zając - Cichociemny

Zgłoszenie Józefa Zająca do służby w okupowanej Polsce. Źródło: Studium Polski Podziemnej, Londyn

Od 10 maja 1943 r. do 20 marca 1944 r. uczestniczył w kilku szkoleniach Cichociemnych. Był także instruktorem kursu specjalnego.

31 października 1943 r. ukończył kurs nr 1, m.in.: bytowanie, taktyka działań dywersyjnych, minerstwo, łączność i elektrotechnika, szkolenie strzeleckie, w zakresie broni, motorów, język niemiecki, wychowanie fizyczne, technikę zbierania informacji i meldowania (m.in. fotografia, atramenty utajnione).

6 czerwca 1943 r. ukończył szkolenie zaprawowe nr R18 w STS 25Invernesshire (Garramour, k. Arisaig). 28 lipca 1943 r. szkolenie nr 18 w STS 34. Od 30 sierpnia do 9 września 1943 r. przeszkolony na kursie oficerskim w używaniu sprzętu wroga.

KOL_023_0321-Zając-Józef-deklaracja-2-300x276 Józef Zając - Cichociemny

Deklaracja cichociemnego Józefa Zająca przed skokiem do okupowanej Polski. Źródło: Studium Polski Podziemnej, Londyn

Od 16 września do 10 listopada 1943 r. odbył szkolenie (klasa nr 9) w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Catterick Camp, m.in.  z kierowania, strzelania oraz łączności brytyjskiego czołgu Valentine II. Opiekunami jego grupy na przeszkoleniach specjalnych byli: ppłk. Stefan Majewski, następnie rtm. Czaykowski i mjr. Szymański. W listopadzie 1943 ukończył kurs taktyczny w zakresie działania plutonu czołgów.

13 listopada 1943 r. przydzielony do Sekcji Dyspozycyjnej Sztabu Naczelnego Wodza. Po przeszkoleniu m.in. w dywersji i broni pancernej zaprzysiężony 15 grudnia 1943 roku w Chicheley, przydzielony do Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza. Instruktor kursu specjalnego. 24 grudnia 1943 r. podpisał deklarację m.in. zobowiązującą do zachowania całkowitej tajemnicy.

26 grudnia 1943 r.  dowódca kursu odprawowego kpt. Jan Lipiński wystawił mu opinię: Przygotowany do pracy w Kraju. Sumienny i pracowity. Wysokie poczucie dyscypliny. Będzie dobry kierownik grupy.

Przetransportowany do Głównej Bazy Przerzutowej w Brindisi we Włoszech. 12 kwietnia 1944 r. przybył na Stację Wyczekiwania „B”, 3 maja 1944 r. przesunięty na Stację Wyczekiwania „A”. 4 maja 1944 r. przekazany do dyspozycji wojskowych władz alianckich.

 

placowka-szczur-300x225 Józef Zając - Cichociemny

miejsce zrzutu – placówka „Szczur”, źródło: archiwum rodzinne

button-zrzuty_200-150x150 Józef Zając - CichociemnyZrzucony do Polski w nocy z 4 na 5 maja 1944 r.  w operacji „Weller 26” na placówkę „Szczur”, 31 km od Janowa Lubelskiego pod Bychawą, w okolicy wsi Wola Gałęzowska. Samolot Liberator BZ-965 „S” startował z lotniska Reggia Aeronautica w Campo Cassale nieopodal Brindisi we Włoszech, gdzie stacjonowała Samodzielna Polska Eskadra 1586 do Zadań Specjalnych.

Razem z nim w ekipie L (50) skoczyli:  Andrzej Bogusławski-Prus, ps. Pancerz, Adam Dąbrowski, ps. Puti, Adam Krasiński, ps. Szczur, Jan Walter, ps. Cyrkiel,  Alfred Whitehead, ps. Dolina 2.

cc-Jozef-Zajac-w-mundurze-150x150 Józef Zając - Cichociemny

por. cc Józef Zając (po prawej), źródło: archiwum rodzinne

Przyjmowanie zrzutu (skoczków oraz zaopatrzenia z dwóch samolotów) trwało półtorej godziny. Zrzut w całości przyjął oddział partyzancki AK dowodzony przez ppor. Aleksandra Sarkisowa ps. Szaruga. Oddział funkcjonował od września 1943 r. do lipca 1944 r., jego dowódca był oficerem ds. zrzutów, oddział zajmował się m.in. przyjmowaniem zrzutów. Najwyższy stan osobowy oddziału to 120 żołnierzy.

 

Do 31 lipca 1944 r.  w oddziałach leśnych AK. Zranił się w rękę udzielając pomocy rannemu koledze, ppor. Adamowi Dąbrowskiemu, ps. Puti. Wraz z kurierem Delegatury Rządu na Kraj udaje się do Warszawy. Aklimatyzacja u „ciotkiMichaliny Wieszeniewskiej ps. Antosia i innych, w mieszkaniach na ul. Bielańskiej, Saskiej Kępie, Twardej 16. Jego łączniczką była „ciotka” Zofia Podoska ps. Frania. Po aklimatyzacji przydzielony do 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty (pod ps. Zawór), jednak przydział ten nie został zrealizowany.

 

 

Powstanie Warszawskie
37-1586-4-218x300 Józef Zając - Cichociemny

Płonący gmach PAST-y podczas Powstania Warszawskiego, źródło: NAC

Od 5 maja do 31 lipca 1944 r. przydzielony do Okręgu AK Warszawa. Ok. 26  lipca  otrzymuje rozkaz gotowości, nawiązania współpracy z por. Tadeuszem Jaworskim ps. Bławat (zamieszkałemu na Powiślu). Przydzielono mu: ppor. Zbigniewa Wilczkiewicza ps. Kij, a także dwóch podoficerów z ul. Nowogrodzkiej.

1 sierpnia 1944 r. w godzinach dopołudniowych na spotkaniu z „ciotką” Antosią. O godz. 14.45 otrzymuje rozkaz udania się wraz z grupą na pkt. 1 – ul. Nowogrodzką. Nie docierają do celu z powodu strzelaniny z dużym oddziałem niemieckim. Wycofują się w kierunku na pkt. 2 – ul. Bagno.  Tam wraz z kilkoma ochotnikami budują barykady u zbiegu ulic Świętokrzyskiej z Zielną, od strony Ogrodu Saskiego. Przyłączają się do oddziału walczącego o zdobycie PAST-y przy ul. Zielnej. W walkach ginie dowódca i zastępca dowódcy oddziału.

Wraz ze swoją grupą walczy z czołgami i piechotą niemiecką w rejonie ulic: Bagno – Świętokrzyska – Próżna, Zielna – gmach PAST-y. 5 sierpnia dnia nawiązuje łączność z 41 kompanią „Romański”, dowodzoną przez por. Romana Alojzego Wyczółkowskiego.

5 sierpnia 1944 r. mianowany zastępcą dowódcy 9 kompanii baonu Kiliński. Otrzymuje zadanie obrony rejonu pl. Grzybowskiego oraz ulic: Grzybowska – Ceglana – Graniczna – Żelazna Brama – Królewska – Marszałkowska – Zielna – Świętokrzyska, ew. dojścia do Pl. Bankowego. Ranny w obie nogi.

37-1683-5-300x221 Józef Zając - Cichociemny

Jeńcy niemieccy wzięci do niewoli w gmachu PAST-y, 20-08-1944, źródło: NAC

W wypadzie na zajętą przez Niemców i płonącą ul. Graniczną od strony Żelaznej Bramy zdobywa broń i jeńców. Uwalnia oraz ewakuuje rannego w nogi radiotelegrafistę wraz z radiostacją. 

Jego kompania walczy o utrzymanie placówki „Królewska 16” (budynek naprzeciwko ruin giełdy), położonej na obrzeżu Ogrodu Saskiego (róg Placu Grzybowskiego, Granicznej oraz Królewskiej; z drugiej strony Zielnej i Świętokrzyskiej. Pośrodku „PAST-a”). Placówka nazywana była „Twierdzą Królewska 16” z powodu zaciętych walk – Niemcy atakowali ją ponad 30 razy, z użyciem lotnictwa, granatników, kompanii piechoty oraz dwóch czołgów – za każdym razem bezskutecznie.

Jozef-Zajac-Lamsdorf-GrossBorn-300x198 Józef Zając - Cichociemny

fragment wpisu w rejestrze jeńców Stalagu 344 Lamsdorf, źródło: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych

W nocy z 17 na 18 sierpnia 1944 r.  wraz z por. Jerzym Skupieńskim ps. Jotes kieruje akcją zaminowania ulicy prowadzącej do ul. Królewskiej 16 i kamienicy przy ul. Próżnej 14 (siedziba dowództwa 9 kompanii). Na skrzyżowaniu ul. Marszałkowskiej z Królewską oraz u wylotu ul. Próźnej na ul. Marszałkowską miny położyło wraz z nimi ośmiu powstańców: Wacław Nowakowski ps. Zygmunt, Tadeusz Nowakowski ps. Wójcik, Ludwik Tomaszewski ps. Chlebowski, Wacław Kac ps. Bronikowski, Zbigniew Goszcz ps. Pech, Ftanciszek Jelonek ps. Żandarm, Jerzy Retmańczyk ps. Czarny, Toman Furman ps. Sęp.

Kilkakrotnie organizuje kontrnatarcia, zakończone sukcesem: zdobyciem broni oraz jeńców. Uzbrojenie kompanii stanowiła broń zdobyta na Niemcach, m.in.: 2 ckm, 1 km,  40 kb., 2 miotacze płomieni, 10 pistoletów maszynowych MP40 zwanych Schmeisserami, 12 pepeszek rosyjskich, 20 pistoletów. Po rozbiciu baonu „Kiliński”, od 9 września jako kompania „Romański” w 1 Batalionie Szturmowym Rum, IV rejon: Śródmieście – Północ (Warszawa).

 

Dzielny, odważny, w walce dający przykład żołnierzom swoim opanowaniem. Brał udział w natarciach na npla w okresie powstania. Wykonał osobiście kilka wypadów i zasadzek na npla, uwieńczonych zdobyciem jeńców i broni.

(opinia wystawiona przez dowódcę Batalionu Rum kpt. Kazimierza Bilskiego we wniosku nominacyjnym na stopień porucznika. W uwagach odnotowano: wniosek przedstawiany parokrotnie w okresie powstania. b. dowódca podaje, że awans został ogłoszony w ostatnich rozkazach)

offlag-XA-sandbostel-300x216 Józef Zając - Cichociemny

Offlag XA Sandbostel

Wyróżnił się umiejętnościami dowódczymi, także osobistym męstwem, szczególnie 18 sierpnia 1944 r. Tego dnia trwały całodzienne, ciężkie boje na pl. Grzybowskim oraz ul. Królewskiej przeciw przeważającym siłom Niemców, nacierającym pod osłoną czołgów. Wyróżnił się także podczas szturmu na Hale Mirowskie, przeprowadzonego w nocy 30/31 sierpnia, w ramach akcji „na pomoc Starówce”.

Lekko ranny 19 września podczas wizytowania placówki „Królewska 16”. Przez ok. 2  dni przebywał w Punkcie Sanitarno-Opatrunkowym kompanii przy ul. Próżnej 14.

1 października 1944 r. mianowany podporucznikiem ze starszeństwem od 5 maja 1944 r. Za męstwo i osobistą odwagę w czasie Powstania Warszawskiego odznaczony przez Dowódcę Armii Krajowej Krzyżem Walecznych po raz trzeci i czwarty (rozkaz nr 512 z sierpnia 1944 r.)  Na rozkaz dowódcy Batalionu „Rum”, kpt. Kazimierza Bilskiego, wraz ze swoim oddziałem idzie do niewoli.

Po kapitulacji powstania od 5 października 1944 r. do 2 maja 1945 r. w obozach niemieckich (jako „Józef Synek”):  początkowo Ożarów, osadzony 8 października w Stalagu 344 Lamsdorf,  następnie 18 października przeniesiony do  Oflagu II-D Gross Born  (numer jeniecki 101658/318), potem do Oflagu X A Sandbostel. Na rozkaz polskiego dowódcy obozu Gross Born płk. dypl. Izdebskiego, przekazuje przeszmuglowane przez siebie ok. 25 tys. zł do dyspozycji polskich jeńców. Ewakuacja piesza 28 stycznia 1945 r. do  Oflagu X C Lübeck (Lubeka), do którego dotarł 20 kwietnia 1945 (numer jeniecki: 10658).

 

 

1945-11-29-ZAJAC-Jozef-zasw-weryfikacyjne-205x300 Józef Zając - Cichociemny

zaświadczenie Głównej Komisji Weryfikacyjnej AK, źródło: archiwum rodzinne

Po wojnie

Uwolniony z obozu jenieckiego  2 maja 1945 r. przez żołnierzy brytyjskiej 2 Armii. 10 maja 1945 r. przybył do Wielkiej Brytanii, następnego dnia zameldował się w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. 1 lipca 1945 r. otrzymał od Szefa Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza rozkaz pracy w Głównej Komisji Weryfikacyjnej Armii Krajowej Sztabu Głównego (zarządzenie L.1141/Pers.Pfn. z 30 maja 1945 r.). Funkcjonowała ona przy 11 Leopold Road w Londynie, do 1949 r. (od 1947 r.  siedziba Studium Polski Podziemnej, zobacz w Wikipedii).

Opinia Szefa Oddziału Specjalnego Sztabu NW ppłk. dypl. Protasiewicza:
Wybitnie ideowy i prawy. B. poważny, zrównoważony i opanowany. Zamknięty w sobie. Spokojny. Pogodny. B. ambitny. Twardy dla siebie, wymagający od podwładnych. Koleżeński i przez kolegów lubiany. B. pracowity i uparty w dążeniu do celu. Przedsiębiorczy i odważny (pobyt na froncie – ucieczka z niewoli niemieckiej). Fizycznie wytrzymały. Będzie dobrym dcą plut. panc. Ogólnie b. dobry. Nadaje się na stanowisko oficerskie.

W dyspozycji Oddziału Specjalnego Szefa Sztabu Głównego, potem Komisji Likwidacyjnej Specjalnej Sztabu Głównego, następnie Oddziału Personalnego Sztabu Głównego (L.dz.544/Pers.M.S./47 z równoczesnym przydziałem do Głównej Komisji Weryfikacyjnej Armii Krajowej Sztabu Głównego.

29 listopada 1945 r. zweryfikowany przez Główną Komisję Weryfikacyjną AK w Londynie (zaświadczenie weryfikacyjne nr K.dz. 814/pfn/45, patrz obok).

Osiedlił się w Wielkiej Brytanii. Działał w Kole Cichociemnych w Londynie.

 

 

Służba

siły zbrojne: Wojsko Polskie (II R.P.), Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, Armia Krajowa; jednostki: 1 Pułk Strzelców Podhalańskich, 21 Dywizja Piechoty Górskiej, 3 Pułk Grenadierów Śląskich, 1 Dywizja Pancerna (PSZ), Batalion Kiliński, I Batalion Szturmowy Rum.

  • 30 października 1918 r. – marzec 1921 r.  > Wojsko Polskie: 1 P.S.P. (Pułk Strzelców Podhalańskich, Nowy Sącz), następnie 1 Kompania Sztabowa przy Brygadzie Podhalańskiej (Nowy Targ)
  • 21 października 1939 r. > wcielony do Polskich Sił Zbrojnych we Francji
  • 27 października 1939 r. – 10 kwietnia 1940 r.  > 4 C.K.M., Szkoła Podchorążych Piechoty, Coetquidan Francja
  • 28 kwietnia – 22 czerwca 1940 r. > 1 Dywizja Grenadierów, 3 Pułk, 2 Batalion, dowódca drużyny ckm, zastępca dowódcy plutonu
  • 28 czerwca 1940 r. > złapany na granicy szwajcarskiej
  • 29 czerwca – 30 lipca 1940 r. > niewola: obozy na terenie Francji: Colmar, Neuf-Brisach
  • 30 lipca 1940 do kwietnia 1942 r. > niewola: Oflag XVIII.A., Stalag XVII.A., Stalag I.A., nr. jeniecki: 10798
  • 13 lipca 1942 r. > ucieczka z niewoli
  • sierpień 1942 r. > wcielony do Polskich Sił Zbrojnych w Gibraltarze
  • wrzesień 1942 r. – 12 maja 1943 r.  > 1 Pułk Rozpoznawczy, Anglia, I Dywizja Pancerna, zastępca dowódcy 1 plutonu (nr ewidencyjny: 23341), przeszkolenie z broni pancernej
  • 10 maja 1943 r. – 20 marca 1944 r. > przeszkolenia specjalne (cichociemny): m.in. STS 25, STS 34, Catterick Camp, instruktor kursu specjalnego
  • 22 maja 1943 r. – 4 maja 1944 r. > w dyspozycji Oddziału Specjalnego Sztabu Naczelnego Wodza,
  • 12 kwietnia – 3 maja 1944 r. >  stacje wyczekiwania „B” oraz „A” (Włochy), oddany do dyspozycji Armii Krajowej
  • 4/5 maja 1944 r. > skok na spadochronie do Kraju (operacja Weller 26)
  • 5 maja – 31 lipca 1944 r. > Armia Krajowa, Okręg Warszawa
  • 1 – 5 sierpnia 1944 r. dowódca drużyny szturmowej (ul. Świętokrzyska – Zielna)
  • 5 sierpnia – 5 października 1944 r. > zastępca dowódcy 9 kompanii, batalion „Kiliński”, następnie 1 kompania, batalion szturmowy, IV Rejon, Śródmieście Północ (Warszawa)
  • 5 października 1944 r. – 2 maja 1945 r. > obozy jenieckie: Lamsdorf, Gross-Born, Sandbostel, Lubeka, nr jeniecki: 10658, uwolniony przez wojska brytyjskie
  • 1 grudnia 1944 r. > przeniesiony z dyspozycji Oddziału Personalnego Sztabu Naczelnego Wodza do dyspozycji Wojskowych Władz Alianckich
  • 2 maja 1945 r. > przeniesiony z dyspozycji Wojskowych Władz Alianckich do dyspozycji Oddziału Personalnego Sztabu Naczelnego Wodza
  • 10 maja 1945 r. > odlot samolotem do Anglii
  • 11 maja 1945 r. > Oddział Specjalny Sztabu Naczelnego Wodza (Londyn)
  • 1 lipca 1945 r.  – 31 maja 1947 r. > Główna Komisja Weryfikacyjna AK Sztabu Głównego

 

grob-Jozef-Zajac-300x225 Józef Zając - Cichociemny

Grób na cmentarzu Gunnerbury (Londyn), źródło: archiwum rodzinne

Awanse

starszy strzelec – 1919 r.
kapral – 1920 r.
kapral  podchorąży – 1939 r.
plutonowy  podchorąży – maj 1940 r.
podporucznik – 28 czerwca 1944 r., ze starszeństwem od 5 maja 1944 roku (zarz. l.1303/tjn.pers.44  z 28 czerwca 1944 r.)
porucznik – awansowany przez Naczelnego Wodza  1 października 1944 r., (rozkaz Szefa Sztabu Głownego L.3267/Pers.Pfn./45 z 22 grudnia 1945 r.), zweryfikowany 29 listopada 1945 roku.

 

 

Odznaczenia

Srebrny Krzyż Zasługi – 1939 r.

Zajac-Jozef-corka-Ewa-300x199 Józef Zając - Cichociemny

córka por. Józefa Zająca wpisuje się do księgi pamiątkowej w Sali Tradycji JW GROM

Krzyż Walecznych – po raz pierwszy i drugi za udział w kampanii francuskiej 1940 roku (wrzesień 1944 r.)

Krzyż Walecznych – po raz trzeci i czwarty za męstwo i osobistą odwagę w czasie Powstania Warszawskiego (rozkaz Dowódcy Armii Krajowej nr 512 z sierpnia 1944 r.)

Medal Wojska – po raz pierwszy (1 sierpnia 1946 r.) i drugi (15 lutego 1947 r.) za wybitną gorliwość i szczególnie sumienne wypełnianie swych obowiązków służbowych.

Medal Wojska – po raz trzeci (maj 1946 r.) za udział w Kampani Francuskiej.

Medal Wojska – po raz czwarty (maj 1946 r.) za ucieczkę z niewoli niemieckiej i przedzieranie się przez Pireneje do szeregów Wojska Polskiego w Wielkiej Brytanii.

 

 

Twórczość

Autor wspomnień „Służba na odcinku”, opublikowanych w: „Drogi Cichociemnych” (wyd. I, II, III, Veritas, Londyn, 1954, 1961, 1972, Bellona, Warszawa, 1993, 2008).

Wraz ze skoczkiem „Kijkiem”  [ppor cc Zbigniewem Wilczkiewiczem ps. Kij]  i kilku młodymi ludźmi, którzy zjawili się na konspiracyjnej jeszcze melinie przy placu Grzybowskim, dołączyliśmy w chwili wybuchu Powstania do oddziału atakującego wielki gmach centrali telefonów przy ul. Zielnej, tzw. dużą Pastę. Drużyna nasza liczyła 18 ludzi. Uzbrojeni byliśmy w granaty ręczne, butelki z benzyną oraz stena. Niemców było w gmachu ponad 100. (…)

Zostałem zastępcą dowódcy kompanii i dowódcą obrony taktycznej całego odcinka, który ciągnął się od ulicy Granicznej przez plac Grzybowski, wzdłuż ulicy Świętokrzyskiej i Zielnej aż do ruin Giełdy, najważniejsza jego część biegła wzdłuż ulicy Królewskiej. Był to spory kawał miasta, a dopóki inicjatywa była w naszych rękach, starałem się zająć jeszcze więcej terenu. (…)

Niemcy nie zostawiali nas w spokoju ani na jeden dzień. Stale trzymali nas pod ogniem czołgów, dział, granatników i Goliatów (parę tych miniaturowych czołgów z materiałem wybuchowym udało nam się na czas rozwalić). W czasie jednego natarcia na placówkę na rogu ulicy Zielnej i Królewskiej cały budynek stanął w płomieniach. Niedługo zmienił się w jedną dymiącą ruinę. Nasi zajęli rozżarzone jeszcze piwnice, aby nie dopuścić do połączenia się Niemców z „Pasty” z atakującymi.

(fragmenty wspomnień cichociemnego Józefa Zająca pt. „Służba na odcinku”, w: „Drogi Cichociemnych”)

 

 

 

Upamiętnienie

gra-miejska-cc-2-300x141 Józef Zając - Cichociemny2 października 2016 Fundacja im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej zorganizowała pierwszą Grę Miejską Śladami Cichociemnych Powstańców Warszawskich.

W ten sposób upamiętniono 7 Cichociemnych Powstańców Warszawskich, walczących o stolicę: Bolesława Kontryma, ps. Żmudzin, Edmunda Marynowskiego ps. Sejm, Józefa Zająca, ps. Kolanko, Stefana Micha, ps. Jerz,  Tadeusza Runge, ps. Osa, Tomasza Jana Wierzejskiego, ps. Zgoda 2, Władysława Miciek, ps.  Młot.

 

Formą upamiętnienia por. cc Józefa Zająca jest także ten portal, wykonany przez wnuka Ryszarda M. Zająca

 

 

Życie rodzinne:

Zajac-Jozef-rodzina-196x300 Józef Zając - Cichociemny

Kopyczyńce przed wybuchem wojny. Józef Zając, żona Aniela syn Zbigniew oraz córka Ewa, źródło: archiwum rodzinne

1939-Jozef-Zajac-zona-Aniela-198x300 Józef Zając - Cichociemny

1939 r., Józef Zając z żoną Anielą Pierogowską, źródło: archiwum rodzinne

 

Syn Stanisława i Antoniny z domu Gawor. Miał dwie siostry: Janinę i Marię oraz dwóch braci: Stefana i Henryka. 

Przed wojną zawarł związek małzeński z Anielą z domu Pierogowska (1900–1992). Mieli dwoje dzieci: Zbigniewa (1927–2002) i Ewę (1931 – 2017).

Po wojnie, na emigracji ożenił się powtórnie. Żona pochowała Go w Londynie, na cmentarzu Gunnersbury.

Jego wnuki to b. poseł na Sejm R.P. Ryszard M. Zając  syn Ewy, patrz: dowód pokrewieństwa  oraz Adam Zając syn Zbigniewa (zm. w 2017 r.).

 

 

cc-Jozef-Zajac-dom-rodzinny-kopyczynce-300x193 Józef Zając - Cichociemny

dom rodzinny por. cc Józefa Zająca w Kopyczyńcach (Kresy, obecnie Ukraina), por. źródło: archiwum rodzinne

 

cc-niepodleglosc-200x300 Józef Zając - Cichociemny

 

Upamiętnienie Cichociemnych

jw-grom-pomnik-cc-4-300x248 Józef Zając - Cichociemnyjw-grom-pomnik-cc-3-300x238 Józef Zając - CichociemnyW 1989 r. powstał film dokumentalny „Cichociemni” (scenariusz i reżyseria Marek Widarski).

15 maja 2005 odsłonięto na terenie jednostki specjalnej – Jednostki Wojskowej GROM w Warszawie pomnik poświęcony cichociemnym spadochroniarzom AK. Znaczna część ekspozycji Sali Tradycji jednostki GROM poświęcona jest Cichociemnym.

Od 4 sierpnia 1995 roku jednostka nosi nazwę – Jednostka Wojskowa GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej

W 2008 roku powstał film dokumentalny „My cichociemni. Głos żyjących” (scenariusz i reżyseria Paweł Kędzierski).

pomnik-cc-warszawa-761x642-300x253 Józef Zając - Cichociemny

Pomnik CC w Warszawie

7 października 2013 roku w Warszawie przy ul. Matejki, naprzeciwko Sejmu R.P. odsłonięto Pomnik Cichociemnych Spadochroniarzy AK.

cc-boening-300x199 Józef Zając - CichociemnyW 2013 roku powstał film dokumentalny „Cichociemni. Wywalcz wolność lub zgiń” (scenariusz i reżyseria Dariusz Walusiak).

W 2016 roku Sejm R.P. ustanowił rok 2016 Rokiem Cichociemnych. NBP wyemitował srebrną kolekcjonerską monetę o nominale 10 zł upamiętniającą 75. rocznicę pierwszego zrzutu Cichociemnych.

cc-monety-300x157 Józef Zając - Cichociemnycc-pomnik-powazki--300x213 Józef Zając - CichociemnyW 2017 roku PLL LOT umieścił znak spadochronowy oraz podpis upamiętniający Cichociemnych na kadłubie Boeinga 787 (SP-LRG).

Cichociemni są patronem wielu szczepów, drużyn oraz organizacji harcerskich. Opublikowano wiele książek i artykułów o Cichociemnych.

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie znajdują się groby kilku Cichociemnych oraz poświęcony Im pomnik „TOBIE OJCZYZNO”

sala-tradycji-grom Józef Zając - Cichociemny

Sala Tradycji Jednostki Wojskowej GROM

button-publikacje_200-300x101 Józef Zając - Cichociemny

 
Źródła:
  • informacje własne
  • archiwum rodzinne
  • teczka osobowa nr 4506
  • teka personalna Oddział Specjalny Sztabu Naczelnego Wodza (Studium Polski Podziemnej, Kol23 0321)
  • zaświadczenie weryfikacyjne Głównej Komisji Weryfikacyjnej AK
  • biogram uczestnika Powstania Warszawskiego 1944.pl
  • Muzeum Powstania Warszawskiego – Ankieta uczestnika Powstania Warszawskiego (pdf)
  • Krzysztof A. Tochman: Słownik biograficzny cichociemnych. t. 4. Zwierzyniec – Rzeszów: Obywatelskie Stowarzyszenie „Ostoja”, 2011, s. 242–243. ISBN 9788393385706
  • Jędrzej Tucholski: Cichociemni. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984, s. 439. ISBN 8321105378
  • Jędrzej Tucholski: Cichociemni 1941–1945 – Sylwetki spadochroniarzy. Wojskowy Instytut Historyczny, s. 220–221
  • Andrzej Paweł Przemyski: Z pomocą żołnierzom Podziemia, WKiŁ Warszawa 1991, ISBN 83-206-0833-3
  • Kajetan Bieniecki: Lotnicze wsparcie Armii Krajowej, Arcana Kraków 1994
  • Robert Bielecki: W zasięgu PAST-y, Czytelnik, Warszawa 1994, ISBN 8307019508, s.68, 167, 231, 485

 

Zobacz także biogram w Wikipedii