płk. Józef Hartman – „ojciec cichociemnych”

płk. Józef Hartman – „ojciec cichociemnych”

ps. „Roch”, „Sławek”, „Tata”

 Józef_Sławomir_Hartman-228x300 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

Ur. 27 października 1898 w Swaryszowie k. Jędrzejowa, zm. 24 kwietnia 1979 w Londynie – pułkownik Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, wieloletni adiutant prezydenta Ignacego Mościckiego, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Szef sekcji polskiej SOE (Special Operations Executive) STS 43 (Kierownictwo Operacji Specjalnych, sekcja SIS, m.in. zadaniowała wywiad Armii Krajowej), komendant ośrodka szkoleniowego cichociemnych w Audley End (wraz z płk. Terrym Roper – Caldbeckiem), szef wyszkolenia Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza, zwany „ojcem cichociemnych”.

 

Syn Karola Hartmana i Małgorzaty z domu Białek. Jego dziadkowie Fryderyk i Karolina byli niepiśmiennymi, bezrolnymi chłopami zamieszkującymi u zamożniejszych gospodarzy i utrzymującymi się z pracy własnych rąk. Oboje byli luteranami pochodzenia niemieckiego. Rodzina przeszła na katolicyzm, ojciec Józefa Hartmana – Karol został ochrzczony w obrządku rzymskim. Na początku XX w. Karol hartman został leśniczym w majątku Bugaj. W podziękowaniu za wzorową służbę otrzymał od pracodawcy leśniczówkę w Szałasie oraz cztery hektary ziemi. Józef Hartman miał czterech braci: Antoniego, Stanisława, Jana i Tadeusza oraz siostrę Jadwigę.

W 1910 ukończył szkołę powszechną w Tarnawie k. Jędrzejowa, następnie rozpoczął naukę w gimnazjum w Szczekocinach. W roku szkolnym 1913-1914 uczęszczał na kursy pedagogiczne w Warszawie.  W latach 1916 – 1917 uczył się w Publicznym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Jędrzejowie. Ukończył je uzyskując uprawnienia nauczyciela „w publicznych szkołach ludowych z językiem wykładowym polskim”. Od czerwca 1917 do lipca 1920 kierował szkołą w Krzcięcicach.

 

Działalność niepodległościowa

Zaangażował się w nią już podczas nauki w gimnazjum w Jędrzejowie. Jako szesnastolatek związał się z Polskimi Drużynami Strzeleckimi oraz ukończył w 1914 r. kurs strzelecki. Niespełna dwa lata później, 3 maja 1916 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Jędrzejowie, przyjmując pseudonim Roch. W 1917 r. zdał maturę  oraz ukończył kurs instruktorski POW w Kielcach, następnie w 1917 r. kurs podoficerski w Jędrzejowie.

17 listopada 1917 r., protestując przeciwko powołaniu Rady Regencyjnej zorganizował wraz z ok. 200 członkami POW demonstrację na rynku w Jędrzejowie.  W starciu z oddziałami austriackimi o niemieckimi został ranny (ugodzony bagnetem w nogę). Następnego dnia został aresztowany przez komendanta żandarmerii w Sędziszowie i osadzony w więzieniu w Kielcach. Uciekł dzięki pomocy POW.

 

Służba w Wojsku Polskim
Pilsudski-Hartman-PIC_1-A-56-2-300x216 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

Marszałek Józef Piłsudski wpisuje się do księgi pamiątkowej harcerzy. Za Marszałkiem stoi w mundurze (z kałamarzem w ręce) por. Józef Hartman. Sulejówek, 19 marca 1926. Ze zbiorów NAC

Wstąpił ochotniczo do wojska w lipcu 1920 r. Otrzymał przydział do 25. Pułku Piechoty w Miechowie, ale na front wyruszył z 204. Batalionem Ochotniczym 4. Pułku Piechoty Legionów. Walczył w Bitwie Warszawskiej. Po rozwiązaniu batalionu, jego kompanię wcielono do 2. Pułku Strzelców Podhalańskich. Walczył z bolszewikami m.in. w Bitwie Nemeńskiej, bitwie pod Kockiem (14-16 sierpnia 1920). Podczas bolszewickiego kontrnatarcia wzdłuż linii kolejowej Grodno – Kuxnica, 22 września 1920 r. został ranny. Po zakończeniu działań wojennych wraz z pułkiem dołączył do garnizonu w Krośnie.

Od 14 lutego do 30 czerwca 1921 uczył się w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie.  11 lipca 1921 r. skierowany na staż w 1. Pułku Piechoty Legionów w Wilnie jako dowódca plutonu. Od lutego 1925 do marca 1931 służył w Batalionie Manewrowym przy Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie, jako dowódca plutonu, dowódca plutonu szkoleniowego oraz w zastępstwie – dowódca kompanii.

W 1923 r. poznał osobiście Marszałka Józefa Piłsudskiego, jako dowódca plutonu ochronnego, czuwającego nad bezpieczeństwem Marszałka z rodziną podczas pobytu w Druskiennikach i Świątnikach.  Od 1925 r. często bywał w dworku Piłsudskich w Sulejówku, opiekował się jego córkami, pomagał w ogrodzie. W czasie „przewrotu majowego” 1926 r. walczył po stronie Marszałka Józefa Piłsudskiego przeciwko wojskom rządowym, m.in. w okolicach mostu Kierbedzia i placu Zamkowego.

Od marca 1931 przez rok dowodził plutonem w Batalionie Podchorążych Rezerwy Piechoty nt 5A w Cieszynie. W 1932 r. przeniesiony do Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych.W 1934 roku ukończył kurs spadochronowy w Jabłonnie, zorganizowany przez 2. Batalion Balonowy.

Piłsudski-Mościcki-Hartman-300x150 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

Pogrzeb Marszałka Józefa Piłsudskiego. Trzeci od lewej prezydent RP Ignacy Mościcki, czwarty od lewej adiutant prezydent RP kpt. Józef Hartman. 17 maja 1935, Warszawa, Pola Mokotowskie.

24 stycznia 1934 r., dzięki osobistej rekomendacji Józefa Połsudskiego został adiutantem przybocznym Prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego. Występował obok Prezydenta R.P. w mundurze Dywizji Górskiej, której był żołnierzem, stając się widocznym symbolem Wojska Polskiego. Weteran POW i wojny z bolszewikami był przystojnym blondynem mającym 190 cm wzrostu, władał biegle (w mowie i piśmie) językami: angielskim, francuskim i rosyjskim.

 

II wojna światowa

Po wybuchu II wojny światowej, 17 września 1939 r. przekroczył granicę polsko – rumuńską wraz z Prezydentem RP. Zakończył służbę jako adiutant Prezydenta RP w grudniu 1939 r.  W styczniu 1940 r. udał się do tworzącego się polskiego wojska we Francji. Został dowódcą kompanii oraz  instruktorem kursu broni przeciwpancernej w Nemouts.

W lipcu ewakuowany wraz z polskimi zołnierzami do Wielkiej Brytanii. Tam, jesienią odnowił przedwojenną znajomość z kursu spadochronowego z kpt. Maciejem Kalenkiewiczem. Jego przyjacielem był kpt. Jan Górski, obaj przedstawili gen. Władysławowi Sikorskiemu nowatorską koncepcję łączności lotniczej z Krajem. Za zgodą Naczelnego Wodza, do obu kapitanów dołączył Józef Hartman. Otrzymał zadanie wyszkolenia specjalistów różnego rodzaju wojsk – cichociemnych – którzy mieli po przeszkoleniu skoczyć na spadochronach do Polski.

Jako jeden z pierwszych polskich żołnierzy odbył pełne szkolenie dywersyjne, m.in. kurs strzelecki w Inverlochy Castle oraz organizatorów walki konspiracyjnej w Briggens.  1 kwietnia 1941 r. został zaprzysiężony jako żołnierz Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), przyjął pseudonim Sławek. Odbył szkolenie spadochronowe w Ringway oraz rozpoczął kurs łączności w Dunkeld. W jego trakcie przeniesiono go do Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza. Choć chciał, nie został zrzucony do Polski jak inni cichociemni ze względu na duże ryzyko dekonspiracji – był zbyt znany jako długoletni adiutant Prezydenta Mościckiego.

 

Józef-Hartman-12-300x195 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

Audley End. Mjr Józef Hartman podczas ćwiczeń z pistoletem maszynowym Thompson, 1941 – 1943. IPMS, sygn. arch. kol. 604/9. Żródło: Karolina Brąkowska, Łukasz Karolewski, Pułkownik Józef Hartman, wyd. NAC oraz Fundacja im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK, s. 91

„Ojciec cichociemnych”

W związku z ryzykiem dekonspiracji uczestniczył jedynie w dwóch wyprawach komandosów na wybrzeże Francji. Pełnił funkcje kierownicze i szkoleniowe: w latach 1941-1943 dowódca kursu walki konspiracyjnej w Briggens, polski komendant Ośrodka Wyszkolenia Oddziału Specjalnego Sztabu Naczelnego Wodza w Audley End (Wlk. Brytania).

Był także kierownikiem Wydziału Wyszkolenia Sztabu Naczelnego Wodza, szefem Wydziału w Oddziale Specjalnym Sztabu NW. W lipcu 1944 r. został zastępcą szefa Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza.

Aktywnie uczestniczył w wyszkoleniu wszystkich cichociemnych. Za swój ojcowski stosunek do nich nazywany był „tatą”. Z czasem zaczęto określać go mianem „ojca cichociemnych”…

Mówił o Cichociemnych:

Wszyscy nasi i moi chłopcy „sami wybierani” – najpiękniejszy kwiat wojska – byli innym, niezwykłym wojskiem! Ich zespoły nigdy nie stanęły na zbiórce w całości, nie defilowali przy dźwiękach orkiestr. Nie otrzymali sztandaru, nie mieli dnia swojego święta i nie weszli do boju całym oddziałem! „Sami wybierani” wchodzili do akcji bojowej indywidualnie, tracąc przy tym dotychczasową swoja osobowość cywilną i żołnierską. Śmierć czyhała na nich od chwili oderwania się od ziemi angielskiej, towarzyszyła długo na własnej ziemi, a gdy ich dosięgła była okrutna!

 

Po wojnie
Józef-Hartman-14-300x219 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

Audley End. Wizyta gen. Władysława Sikorskiego w ośrodku szkolenia cichociemnych, komendant ośrodka mjr Józef Hartman składa meldunek gen. Władysławowi Sikorskiemu, 28 sierpnia 1942, CAW WBH – spis nr 2381/13 zał. 104, sygn. A.27902. Żródło: Karolina Brąkowska, Łukasz Karolewski, Pułkownik Józef Hartman, wyd. NAC oraz Fundacja im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK, s. 91

02 grudnia 1945 r. przeniesiony do Oddziału Szkolenia Zawodowego Sztabu NW, w 1946 r. mianowany kierownikiem Komisji Likwidacyjnej Specjalnej Sztabu Głównego. Po rozwiązaniu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, od stycznia 1947 w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia. Zajmował się  dokumentowaniem przebiegu służby, awansów, odznaczeń skoczków, emisariuszy, zdemobilizowanych żołnierzy, pomagając im otrzymać prawo przebywania na terenie Wielkiej Brytanii. Służbę wojskową zakończył 13 sierpnia 1948 r. Generał Władysław Anders mianował go pułkownikiem w 1964 r.

Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii i zamieszkał w Londynie. Władze PRL pozbawiły go obywatelstwa, oskarżały m.in. o szpiegostwo. 15 lutego 1947 r. ożenił się z Grace Leborgne, wdową po angielskim pilocie doświadczalnym. Nie mając prawa do brytyjskiej emerytury żył bardzo skromnie i podejmował się prostych prac, m.in. salowego w szpitalu oraz pomywacza naczyń w restauracji. W 1959 roku przyjął brytyjskie obywatelstwo.

Choć schorowany, udzielał się w środowisku kombatanckim, działał w londyńskim Kole Cichociemnych Spadochroniarzy AK. Powołany w skład Głównej Komisji Weryfikacyjnej Armii Krajowej. Do końca zajmował się losem cichociemnych. Pisał listy, zbierał publikacje, artykuły prasowe o Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej, spotykał się ze swoimi podwładnymi. W swoim ogrodzie po śmierci każdego cichociemnego, dla uczczenia jego pamięci sadził krzak róży (posadził ich ok. stu). Utrzymywał kontakty z rodziną marszałka Józefa Piłsudskiego, także z prezydentem Ignacym Mościckim (do jego śmierci) i  jego żoną. W latach 1956 – 1978 napisał 220 listów do Marii Mościckiej oraz otrzymał od niej 191 osobistych odpowiedzi. Gdy w 1965 r. uległ wypadkowi samochodowemu, na skutek czego odniósł ciężkie obrażenia i przebywał 8 miesięcy w szpitalu, otrzymał otrzymał w prezencie od żony prezydenta futro prof. Mościckiego.

Zmarł 24 kwietnia 1979 r. w swoim mieszkaniu przy 10 Ambassador Close w Londynie.  Urnę z prochami pochowano na cmentarzu w New Brentford.

 

Awanse

st. strz., sierżant podchorąży – 23 grudnia 1920 r.
podchorąży – 1 lipca 1921 r.
podporucznik – 1 listopada 1921 r.
porucznik – 1 lipca 1923 r.
kapitan – 1 stycznia 1932 r.
major – 19 września 1938 r.
podpułkownik – 1 marca 1944 r.
pułkownik – 1964 r.

 

Ordery i odznaczenia
polskie:

Krzyż Walecznych (trzykrotnie)
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski  (pośmiertnie, 6 czerwca 1979)
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Krzyż Niepodległości
Złoty Krzyż Zasługi z mieczami
Medal X-lecia Odzyskania Niepodległości
Odznaka za Rany i Kontuzje
Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921
Krzyż Oficerski Legii Honorowej
Order Krzyża z Orłem (Estonia)

brytyjskie:

The War 1939-1945 Medal – 1947 r.
Defence Medal – 1947 r.
Annofficer – Honorary in the order of British Empire Military Division – 1948 r.

belgijskie:

Krzyż oficerski Orderu Korony – 1935 r.

francuskie:

Legia Honorowa krzyż V kl. – 1939 r.

estońskie:

Krzyż Oficerski Orderu „Katkarist” – 1936 r.
Krzyż Komandorski Orderu „Katkarist” – 1937 r.

rumuńskie:

Pour le Merite – 1938 r.
Steave Romanniei in gradul de ofiter – 1938 r.
Medalia Amintirei Carol drugiej klasy – 1939 r.
Order Korony Rumunii stopnia oficerskiego – 1939 r.

węgierskie:

Krzyż Oficerski „Krzyża Zasługi” – 1938 r.

włoskie:

Commenndatore deil’ordina della Cirina d’Italia – 1939 r.

 

Hartman_500px-220x300 płk. Józef Hartman - "ojciec cichociemnych"

okładka albumu pt. Pułkownik Józef Hartman – do pobrania plik pdf

Źródła:
  • informacje własne
  • Wikipedia
  • Roman Lewicki, Wojciech Markert, Józef Sławomir Hartman 1898-1979 Adiutant prezydenta i Ojciec Cichociemnych, OW Ajaks, Pruszków 2004
  • Katarzyna Brąkowska, Łukasz Karolewski – (plik pdf do pobrania) Pułkownik Józef Hartman, wyd. Narodowe Archiwum Cyfrowe oraz Fundacja im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK

 

Zobacz także: