Marian Gołębiewski – Cichociemny

Marian Gołębiewski – Cichociemny

ps. „Irka”, „Korab”, „Lotka”, „Ster”, „Swoboda”

Gołębiewski_Marian-212x300 Marian Gołębiewski - Cichociemnyvel Marian Gortat, vel Marian Śliwa, vel Marian Gołębiowski

Ur. 16 kwietnia 1911 w Płońsku, zm. 18 października 1996 w Warszawie – cichociemny, żołnierz AK i WiN, pułkownik piechoty rezerwy, członek opozycji antykomunistycznej w PRL.

Syn Stanisława szewca i Józefy z domu Sęp. W 1922 r. przeprowadził się wraz z rodziną do Inowrocławia. Ukończył seminarium nauczycielskie w Kcyni i Słupcy (1931 r.). W latach 1933–1938 działał w zarządzie Klubu Sportowego „Goplania” w Inowrocławiu. Pracował jako reporter „Dziennika Kujawskiego” oraz urzędnik biurowy w fabryce cykorii (od listopada 1934 do lutego 1939). W marcu 1939 r. przeniósł się do Kołomyi, gdzie pracował jako nauczyciel geografii, historii i wychowania fizycznego w szkole powszechnej oraz jako kierownik bursy.

II wojna światowa

W czasie kampanii wrześniowej wcielony (jako ochotnik) do 45 Pułku Piechoty, z którym 19 września przekroczył granicę i został internowany w Rumunii. 9 listopada 1939 r. dotarł do Francji. Po ukończeniu Szkoły Podchorążych Piechoty w Camp de Coëtquidan i otrzymaniu awansu do stopnia plutonowego podchorążego, przydzielony do 1 Dywizji Grenadierów. Walczył z Niemcami w Alzacji i Lotaryngii jako dowódca plutonu, następnie dowódca kompanii. Awansowany na sierżanta podchorążego.

21 czerwca 1940 r. dostał się do niewoli i trafił do obozu w Sargemindes, skąd uciekł w nocy z 4 na 5 października 1940 roku. Przez Francję, Hiszpanię i Gibraltar dotarł 13 lipca 1941 r. do Anglii. Przydzielony do 1 Brygady Strzelców na stanowisko zastępcy dowódcy plutonu rozpoznawczego w oddziale pancerno-motorowym.

Cichociemny

Zgłosił się do służby w Kraju. Zrzucony do Polski 2 października 1942 r. w ramach operacji lotniczej „Gimlet”, w okolice Pawłowic koło Dęblina. W połowie listopada 1942 r. mianowany dowódcą Kedywu Okręgu Lubelskiego AK. W reakcji na wysiedlanie i eksterminację polskiej ludności Zamojszczyzny podlegające mu oddziały przeprowadziły kilka akcji odwetowych na wsie zasiedlone przez kolonistów niemieckich.

W kwietniu 1943 r. zasłynął akcją uwolnienia aresztowanej przez Niemców Alicji Szczepankiewiczowej, żony komendanta Obwodu AK Tomaszów Lubelski, Wilhelma Szczepankiewicza (ps. „Drugak”) oraz ich dziesięcioletniego synka.

Po zamordowaniu przez Ukraińców dotychczasowego komendanta obwodu kpt. Antoniego Rychela, od października 1943 r.  komendant Obwodu Hrubieszów. Zwolennik ofensywnych działań przeciw zagrażającej ludności polskiej OUN-UPA. Intensywne walki polsko-ukraińskie toczyły się w tym rejonie od marca do czerwca 1944 r.

W maju 1944 r. mianowany komendantem Obwodu Włodzimierz Wołyński (pozostawał także komendantem Obwodu Hrubieszów), gdzie organizował kwatery, wyżywienie i pomoc medyczną dla żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, którzy przedostali się za Bug. Dwukrotnie ranny (w tym raz ciężko) w czasie niemieckiej obławy w Puszczy Solskiej w czerwcu 1944 r. (operacja Sturmwind II). 25 czerwca udało mu się wydostać z oblężenia z oddziałem Konrada Bartoszewskiego (ps. „Wir”).

Żołnierz Wyklęty

Po zajęciu Lubelszczyzny przez Armię Czerwoną kontynuował działalność jako komendant Obwodu Hrubieszów. 19 sierpnia 1944 r. jego stuosobowy oddział uwolnił kilkunastu żołnierzy AK z więzienia w Hrubieszowie. Tam też 21 lutego 1945 r. zorganizował akcję na Komunalną Kasę Oszczędności, aby zdobyć pieniądze na cele organizacyjne. Akcję przeprowadził jego adiutant, por. Karol Bojarski ps. Wyga, wraz z 8 żołnierzami. Grupa zdobyła prawie 21 mln złotych (20 527 114) w nowych banknotach

Przyznawał, że już podczas okupacji hitlerowskiej miał umowę z NSZ przeciw komunistom. KG AK zabraniała zbrojnych akcji antykomunistycznych, więc walczył z komunistami jako NSZ.

W nowej sytuacji stał się zdecydowanym zwolennikiem porozumienia z Ukraińcami, z którymi podległe mu oddziały toczyły niedawno krwawe walki. Swoją koncepcję przedstawił na odprawie dla dowódców z Obwodów Hrubieszów, Chełm i Zamość we wrześniu 1944 r. Po niej wydano dla Ukraińców ulotkę wzywającą do zaprzestania walk i zjednoczenia się przeciw wspólnemu wrogowi.

Do rozmów z Ukraińcami doszło w maju 1945 r. Obie strony uznały konieczność kontynuowania walki o niepodległość swych krajów i zadeklarowały wzajemne dla tych działań poparcie. Strona polska zobowiązywała się do udzielania UPA pomocy w zakresie żywności, zakwaterowania i opieki medycznej. Strona ukraińska oddawała do dyspozycji AK swój głęboki wywiad (obejmujący teren od Gruzji, przez Ukrainę i Białoruś po Czechy) oraz deklarowała w razie potrzeby włączenie się do działań zbrojnych prowadzonych przez Polaków.

Biorący udział w spotkaniu przedstawiciele Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza – UHWR) wyrazili pragnienie, aby Polski Rząd na Uchodźstwie reprezentował także interesy ukraińskie. Porozumienie to nie znalazło poparcia we władzach Obszaru Centralnego Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj.Jego Komendant Jan Mazurkiewicz (ps. „Radosław”), zabronił dalszych rozmów. Niemniej do wiosny 1947 r. na terenie Lubelszczyzny i Podlasia zawieszenie broni między UPA a polskim podziemiem było raczej przestrzegane, były także wspólne akcje (atak UPA i WIN na w Hrubieszów 28 maja 1946 r.)

W marcu 1945 r. Gołębiewski objął funkcję inspektora Inspektoratu Rejonowego DSZ – pełnił ją do czerwca tegoż roku. W czerwcu został szefem sztabu i zastępcą komendanta Okręgu Lublin DSZ. Od września kontynuował działalność na tym samym stanowisku w będącym kontynuacją DSZ – Wolność i Niezawisłość. Był jednym ze współtwórców niezrealizowanego planu ataku na więzienie mokotowskie w Warszawie.

Represje

21 stycznia 1946 r. aresztowany przez UB. W ciężkim śledztwie był bity i torturowany (m.in. przez Adama Humera, Józefa Duszę i Jerzego Kędziorę). Sądzony w procesie I Zarządu Głównego WiN, wraz z innymi: Jan Rzepecki, Antoni Sanojca, Jan Szczurek-Cergowski, Tadeusz Jachimek, Henryk Żuk, Kazimierz Leski, Józef Rybicki, Ludwik Muzyczka, Emilia Malessa.

Oskarżony o przynależność do nielegalnych organizacji, działalność antypaństwową oraz „współpracę z bandami UPA”. Wśród zarzutów m.in.: współudział w likwidacji posterunków MO w Grabowcu, Dęblinie, Nałęczowie i Hrubieszowie oraz zabójstwa: sekretarza PPR we Frampolu (gm. Biłgoraj) Stanisława Głucheckiego, funkcjonariuszy UB: Józefa Chmarzyńskiego, Aleksandra Grodka i Władysława Humbera i starosty Jacentego Wilka, a także szereg innych akcji zbrojnych.

Jako jedyny w tym procesie 3 lutego 1947 r. skazany na karę śmierci. Trzy dni później prezydent Bolesław Bierut zamienił ją na karę dożywotniego więzienia. 22 lutego, wskutek amnestii zmniejszono ją do 15 lat, ale z utratą praw na zawsze i przepadkiem mienia.

Osadzony w więzieniach w Warszawie, Rawiczu, Wronkach i Sieradzu. Z więzienia w Sieradzu 3 grudnia 1955 wraz z innymi więźniami próbował uciec, bezskutecznie. Otrzymał karę dożywotniego więzienia, wskutek amnestii 1 maja 1956 wyrok zmniejszono do 10 lat. Wyszedł na wolność 21 czerwca 1956 r.

Po wojnie

Po wyjściu na wolność miał trudności ze znalezieniem pracy. W 1962 wziął ślub ze Stanisławą z Kosińskich, z którą miał 2 dzieci. W latach 1956–1959 pracował w spółdzielni „Wspólna Sprawa”, następnie w Zjednoczeniu „Inco” (1960–1962), zakładzie prywatnym (1962–1963), Usługowej Spółdzielni Pracy „Elektosan” w Pruszkowie (1963–1964) i Przedsiębiorstwie Wagonów Sypialnych „Wars” (1966–1970). W latach 1974–1975 był pracownikiem Zakładów Telewizyjnych, a w latach 1975–1978 pracował jako chałupnik dla Spółdzielni Pracy „Centralne Laboratorium Chemiczne” w Warszawie.

W 1959 r. był jednym z inicjatorów (m.in. wraz z Ignacym Czumą) powołania tajnej organizacji antykomunistycznej, złożonej z byłych członków Armii Krajowej.  Próby utworzenia takiej organizacji nie powiodły się.

Sześć lat później, w 1965, należał (obok działaczy młodszego pokolenia, m.in. synów Ignacego Czumy) do założycieli grupy konspiracyjnej znanej później jako Ruch. Nie brał bezpośredniego udziału w akcjach prowadzonych przez organizację, ale uczestniczył we wszystkich pięciu zjazdach. Był także łącznikiem między „młodszym” środowiskiem działaczy Ruchu a kombatantami AK i WiN.

Aresztowany 21 czerwca 1970 r. wraz z innymi członkami organizacji, w związku z planowaną akcją podpalenia Muzeum Lenina w Poroninie. Choć nie uczestniczył osobiście w przygotowaniach do tej akcji (tylko o niej wiedział), w ostatnim z procesów Ruchu 21 września – 23 października 1971 skazany na 4,5 roku więzienia. Wraz z Andrzejem i Benedyktem Czumą, Stefanem Niesiołowskim, Bolesławem Stolarzem i Emilem Morgiewiczem oskarżony o przestępstwa z art. 128 § 1 w zw. z art. 123 k.k. z 1969 r., tj. podjęcie przygotowań do obalenia w przyszłości ustroju socjalistycznego PRL oraz z art. 142 w zw. z art. 138 § 1 k.k., tj. przygotowywanie pożaru zagrażającego życiu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach.

28 sierpnia 1974 r. wyszedł na wolność. W II połowie lat 70 angażował się w działania opozycyjne, w latach 1977–1978 należał do nurtu niepodległościowego. W 1977 r. działał w Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Wspólnie z Piotrem Krawczykiem zorganizował sieć kolportażu pisma „Opinia”. W czasie rozłamu w ROPCiO poparł Andrzeja Czumę i w grudniu 1978 r. wszedł do Prezydium Rady Sygnatariuszy. Od stycznia do kwietnia 1979 r. prowadził biuro prasowe.

Uczestniczył w strajku głodowym 7–12 maja 1980 r. w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej, wspierającym prowadzących głodówkę w więzieniach: Mirosława Chojeckiego i Dariusza Kobzdeja oraz solidaryzującym się z innymi więźniami politycznymi.

Po wybuchu strajków na Wybrzeżu bezskutecznie próbował skontaktować się z robotnikami w Stoczni Gdańskiej. Po podpisaniu porozumień wziął udział w organizowaniu NSZZ „Solidarność”. W 1981 r. zgłosił akces do Ruchu Niepodległościowego tworzonego z inicjatywy Andrzeja Czumy, jednak nie doszło do powstania tej organizacji.

Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 został na kilka godzin zatrzymany. W maju 1982 r. wyjechał do USA, gdzie publikował w prasie polonijnej, m.in. w „Głosie Polskim”, „Nowym Dzienniku”, „Życiu Polonii”. Współpracował z Juliuszem Nowiną-Sokolnickim, uważającym się w latach 1972–1990 za prezydenta RP na Uchodźstwie. Tenże mianował go ministrem stanu, od 15 czerwca 1985 r. do 14 września 1985 r. w gabinecie Jana Libronta.

Inicjator Komitetu Budowy Pomnika Katyńskiego, do którego weszli ponadto K.Z. Hanff, Bronisław Baranowski oraz Leon Wiśniewski. Działał także w Komitecie Pamięci Ofiar Systemu Stalinowskiego.

Powrót do Polski
Gołebiewski_Marian-grob-221x300 Marian Gołębiewski - Cichociemny

Grób Mariana i Stanisławy Gołębiewskich na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Powrócił w 1990 r. W połowie lat 90 współpracował w Poznaniu z prawicowym wydawnictwem WERS, publikował teksty nt. Nowego Porządku Świata (New World Order), krytykując masonów, liberałów oraz postkomunistów.

26 czerwca 1996 r. wyrokiem sygn. II KKN 9/96 Sąd Najwyższy, wskutek wniesienia kasacji przez obrońcę (na korzyść Jego i Bolesława Stolarza) uchylił wyrok SN z 26 kwietnia 1972 r. sygn. I KR 12/72 oraz utrzymany nim wyrok Sądu Wojewódzkiego w części dotyczącej ich skazania.

W 1996 był świadkiem w procesie Adama Humera.

W kilka miesięcy po kasacji wyroku zmarł w Warszawie 18 października 1996 r., pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Awanse

sierżant podchorąży – kwiecień 1940 roku
podporucznik – ze starszeństwem od 1 października 1942 roku
porucznik
kapitan – ok. 1945
major
podpułkownik
pułkownik – zweryfikowany w 1991 roku

Odznaczenia

Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari – 1943 r.
Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie – 1992 r.
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – 1989 r.
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 29 lipca 1994 r.
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski – 8 listopada 2007 r. (pośmiertnie)

 

Źródła:
  • informacje własne
  • Wikipedia
  • Piotr Byszewski, Marian Gołębiewski, [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny, t. 1, red. Jan Skórzyński, Paweł Sowiński, Małgorzata Strasz, Warszawa 2000.
  • Andrzej Izdebski, Kapitan Gołębiewski żołnierz Międzymorza, Kraków 1993.
  • Mariusz Zajączkowski, Marian Gołębiewski, w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956, t. II, Kraków 2004.
  • Konstanty Hanff, Rewizja historii, tom I, Poznań 1997.
  • Grzegorz Motyka, RafaŁ Wnuk, Próby porozumienia polsko-ukraińskiego wobec zagrożenia sowieckiego w latach 1944-1947, w: Biuletyn IPN nr 8-9/2001, s. 26 (pdf)
  • Kamiński Ł., Ostatnia akcja płk. Mariana Gołębiewskiego, „Studia Rzeszowskie”, t. VII, Rzeszów 2000.