Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański – Cichociemny

Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański – Cichociemny

ps.: „Janek”, „Zych”, „Jan Zych”, „Paulicz”

 

Zdzisław Antoni Jeziorański, po wojnie Jan Nowak, Jan Zdzisław Nowak – Jeziorański

vel Jan Kwiatkowski, vel Adalbert Kozłowski, vel Jan Nowak, vel Jan Zych, vel Stanisław Zadrożny

 

37-1078-285x400 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

kpt. Jan Nowak-Jeziorański
źródło: NAC

Ur. 2 października 1914 r. w Berlinie, zm. 20 stycznia 2005 r. w Warszawie – harcerz, oficer Wojska Polskiego, Armii Krajowej, działacz polonijny, dziennikarz,  redaktor Polskiej Sekcji BBC, dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa (1952 – 1976), kurier KG AK i Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie,  cichociemny.

 

 

krzyz-harcerski-zhp-300x301 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyUczył się w IV Gimnazjum Państwowym i Liceum im. Adama Mickiewicza w Warszawie, działał w 3 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej.

Od 1932 r. na Wydziale Prawno – Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. W 1936 r. (na trzecim roku studiów) został asystentem. Ukończył studia w 1938 r., obronił magisterium, od maja 1938 r. do 31 sierpnia 1039 r. asystent wolontariusz  przy Seminarium Ekonomicznym w katedrze ekonomiki Uniwersytetu Poznańskiego

Od września 1936 r. do czerwca 1937 r. w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Jako podchorąży skierowany na praktykę w 2 Dywizjonie Artylerii Konnej w Łomży.

 

 

II wojna światowa

Zmobilizowany w sierpniu 1939  r., przydzielony do  Ośrodka Zapasowego Artylerii nr 2, uczestniczył w obronie Włodzimierza Wołyńskiego. od 17 września w niewoli niemieckiej. Uciekł z niewoli w listopadzie 1939 r.

1989_kurier-z-Warszawy_500px-211x300 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyW latach 1940 – 1941 jako reichsdeutsch (obywatel Rzeszy zamieszkały na jej terenie) zatrudniony w Komisarycznym Urzędzie Powierniczym, zajmował się mieniem pożydowskim.

Prawdopodobnie w kwietniu 1941 r. zaprzysiężony w ZWZ, kolporter podziemnej prasy antyniemieckiej, następnie inspektor sieci  Wydziału Informacji Oddziału VI KG ZWZ-AK (BIP) oraz Podwydziału „N” (Niemcy). Mianowany podporucznikiem, ze starszeństwem od 10 sierpnia 1942 r.

1989-kurier-z-Warszawy__500px-211x300 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyOd 11 kwietnia do 5 maja 1943 r.  kurier akcji „N” do Sztokholmu (Szwecja), na początku czerwca dostarczył raport „Anna” dot. działalności propagandowej AK w jęz. niemieckim. Z niewyjaśnionych dotąd przyczyn trasa kurierska została „spalona”, wiele osób uczestniczących w jej utrzymaniu zostało aresztowanych i zamordowanych przez Niemców. Powrócił do Warszawy 1 lipca, miesiąc później odznaczony Krzyżem Walecznych.

15 października 1943 r. wyruszył jako emisariusz Komendanta Głównego AK do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie, popłynął statkiem z Gdyni do Malmo, tam aresztowany. Zwolniony po kilku dniach wskutek działań konsula R.P. 7 listopada dotarł do Sztokholmu, 16 grudnia samolotem przyleciał do Wielkiej Brytanii. Dostarczył do SNW raport o działalności Polskiego Państwa Podziemnego. 24 stycznia 1944 r. odznaczony przez gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego Orderem Virturi Militari. Pozostał w dyspozycji SNW, uczestniczył w rozmowach politycznych, spotykał się z Naczelnym Wodzem, premierem Stanisławem Mikołajczykiem, prezydentem Władysławem Raczkiewiczem, premierem Wielkiej Brytanii Winstonem Churchillem, udzielał wywiadów, wystąpił w brytyjskiej Izbie Gmin. Mianowany porucznikiem 1 marca 1944 r.

 

 

Cichociemny

button-zrzuty_200-150x150 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyNa polecenie Naczelnego Wodza miał dostarczyć do KG AK rozkaz o niewszczynaniu Powstania Warszawskiego. Skierowany na szkolenie spadochronowe, złamał rękę co uniemożliwiało skok. 11 lipca 1944 r. z Londynu przez Gibraltar, Algier, Neapol przerzucony samolotem do Głównej Bazy Przerzutowej w Brindisi. Przydzielony do Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza.

Dakota_III_ZA947-300x183 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

Douglas C-47 Skytrain Dakota

Przerzucony do Polski w nocy z 25 na 26 lipca 1944 r. w sezonie operacyjnym „Riposta”, w operacji lotniczej „Wildhorn III” („Most 3”, dowódca operacji: F/L Culliford S.G., ekipa skoczków nr: LVII). Samolot Dakota KG-477 „V” (267 Dywizjon RAF, załoga: pilot – F/L Culliford S.G, pilot – F/O Kazimierz Szrajer – Esk. 1586 / nawigator – F/O Williams J.P. / radiotelegrafista – F/S Appleby J.) wystartował z lotniska Campo Casale nieopodal Brindisi, po drugim podejściu wylądował o godz. 00.23 na lądowisku „Motyl” w okolicach miejscowości Wał Ruda (pow. brzeski) oraz Jadowniki Mokre, 18 km od Tarnowa.

Brindisi_1-300x199 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

lotnisko w Brindisi (Włochy)

Razem z nim wylądowali: kpt. dypl. Kazimierz Bilski ps. Rum, ppor. Leszek Starzyński ps. Malewa, mjr Bogusław Wolniak ps. Mięta. Skoczkowie przerzucili także czternaście walizek oraz pięć paczek (łącznie 970 funtów).

Po pięciu minutach samolot był rozładowany i załadowany. Jednak przy starcie w drogę powrotną, koła samolotu ugrzęzły w podmokłej ziemi, dopiero przy czwartej próbie, po ok. 65 min. pilot poderwał „Dakotę” do lotu. Samolot zabrał zdobyte przez wywiad AK części rakiety V-2 oraz przygotowany przez naukowców konspiracyjny raport w tej sprawie.

Z Polski samolotem odlecieli: Tomasz Arciszewski ps. Stanisław, Józef Retinger ps. Salamander, por. Jerzy Chmielewski ps. Rafał, por. Tadeusz Chciuk ps. Celt, ppor. Czesław Miciński.

Samolot po starcie, wskutek uszkodzenia przewodów hydraulicznych, miał problem ze schowaniem podwozia (co zwiększało zużycie paliwa) oraz z automatycznym pilotem. Zbiornik hydrauliczny wypełniono więc… herbatą z termosów oraz innymi płynami, co pozwoliło schować podwozie podczas przelotu nad Tatrami. Piloci lecieli bez automatycznego pilota, trzymając stery na zmianę. Samolot wylądował w Campo Casale szczęśliwie, choć bez hamulców, o godz. 05.43, po locie trwającym (wraz z postojem podczas lądowania) dziesięć godzin 15 minut.

 

Kajetan Bieniecki – Wildhorn
w: Zeszyty Historyczne nr 188, s. 81 – 100, Instytut Literacki, Paryż 1989 r.

 

Stanisław Chojnowski – Operacje lotnicze – zrzuty cichociemnych
w Obwodzie „Mewa-Kamień” podczas drugiej wojny światowej
w: Rocznik Mińsko-Mazowiecki 2012, nr 20 s. 59-75

 

26 lipca 1944 r. dotarł do Warszawy, doręczył rozkaz NW o niewszczynaniu Powstania gen. Tadeuszowi Komorowskiemu, przekazał informację o braku możliwości znaczącego wsparcia Powstania drogą lotniczą.

 

 

Powstanie Warszawskie

button-cc-pw__ Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

Uczestniczył w Powstaniu Warszawskim, przydzielony do Oddziału VI KG AK, radiostacja „Błyskawica”. Pracował dla BIP (Biura Informacji i Propagandy) KG AK, redagował depesze dla Londynu, nadawane otwartym tekstem, do 4 października redagował audycje w jęz. angielskim dla radia „Błyskawica”.

Po kapitulacji Powstania jako emisariusz gen. Leopolda Okulickiego ps. Niedźwiadek, 3 października 1944 r. wraz z żoną wyruszył do SNW z dokumentami sztabowymi, zdjęciami oraz filmami z Powstania. Przez Częstochowę, Kraków, koleją przez Niemcy do Stuttgartu dotarł do granicy ze Szwajcarią. Po przekroczeniu granicy 26 grudnia aresztowany wraz z żoną. Po zwolnieniu dotarł do Lyonu, następnie samolotem 22 stycznia 1945 r. do Londynu. Awansowany do stopnia kapitana, ze starszeństwem od 1 lutego 1944 r.

 

Tadeusz M. Płużański – Zdzisław Jeziorański (Jan Nowak)
Bohaterski kurier z Warszawy w: Biuletyn informacyjny AK nr 2 (214) luty 2018, s. 58 – 61

 

 

Po wojnie
Jan_Nowak-Jezioranski_RFE-282x350 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

3 maja 1952 r.

Pozostał na emigracji, 7 lipca 1945 r. przeniesiony z Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza do Samodzielnego Wydziału do Spraw Niemieckich SNW.

W latach 1948 – 1952 redaktor Polskiej Sekcji BBC. W latach 1952 – 1976 dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, finansowanej przez Kongres Stanów Zjednoczonych, kontrolowanej przez CIA. Zwolniony po ujawnieniu jego aktywności w administrowaniu mieniem pożydowskim w Polsce, w latach 1940 – 1941.

Od 1976 r. w USA, zamieszkał w Waszyngtonie. W latach 1979 – 1996 dyrektor krajowy Kongresu Polonii Amerykańskiej. Od 1977 r. do stycznia 1989 r. doradca ds. Europy Wschodniej w Departamencie Stanu USA w okresie prezydentury Jimmy Cartera oraz Ronalda Reagana.

Pierwszy raz po wojnie przyjechał do Polski w sierpniu 1989 r. , 21 lipca 2002 r. powrócił na stałe, zamieszkał w Warszawie.

Autor wielu publikacji, w tym wspomnień, odznaczony licznymi orderami i odznaczeniami, wyróżniony wieloma nagrodami. Doktor honoris causa wielu uniwersytetów, honorowy obywatel wielu miast.

Zmarł 20 stycznia 2005 r. w Warszawie, pochowany 26 stycznia na cmentarzu Powązkowskim.

 
Awanse

 

 

Ordery i odznaczenia

 

 

2000-kurier-z-Warszawy-211x300 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyNagrody i wyróżnienia
  • „Honorowy Złoty Mikrofon” – 1993 r.
  • Nagroda im. Ksawerego Pruszyńskiego – 1998 r.
  • Nagroda Akademii Telewizyjnej „Wiktor” – 1999 r.
  • Nagroda Kisiela – 1999 r.
  • Medal „Lumen Mundi” – 2001 r.
  • „Człowiek Roku Gazety Polskiej” – 2001 r.
  • Nagroda „Człowiek Pojednania 2002”
  • „Diamentowy Mikrofon” – 2002 r.
  • Nagroda Akademii Telewizyjnej „Superwiktor” – 2003 r.
  • Honorowy Obywatel Miasta Gdyni – 1995 r.
  • Honorowy Obywatel Miasta Poznania – 2000 r.
  • Honorowy Obywatel Wrocławia – 2000 r.
  • Honorowy Obywatel Miasta Krakowa – 2001 r.
  • Honorowy Obywatel Miasta Gdańska – 2002 r.
  • Honorowy Obywatel miasta stołecznego Warszawy – 2003 r.

 

 

Życie rodzinne

Syn Wacława Jeziorańskiego (1869-1918) handlowca oraz Elżbiety Anieli z domu Piotrowskiej (1880-1975). W 1944 r. zawarł związek małżeński z Jadwigą z d. Wolską (1917-1999), łączniczkę, pracownika tajnej drukarni oraz Podwydziału „N” przy Wydziale Propagandy BIP. Nie mieli dzieci.

 

 

Upamiętnienie
Nowak_Jezioranski_pomnik-300x215 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

pomnik w Warszawie

Patron LXVII Liceum Ogólnokształcącego w Warszawie, Gimnazjum nr 1 w Tarnowie, Gimnazjum nr 58 w Poznaniu, XXXVIII Liceum Ogólnokształcącego w Poznaniu, Szkoły Podstawowej nr 162 w Łodzi, Zespołu Szkół Techniczno-Informatycznych w Łodzi, Gimnazjum w Milejewie.

Jego imię nadano ulicom w Kielcach oraz w Warszawie, w Poznaniu jego imieniem nazwano rondo, w Gliwicach i Bytomiu droga krajowa nr 88 otrzymała nazwę „Aleja Jana Nowaka-Jeziorańskiego”.

21 stycznia 2005 r. jego imię nadano sali wykładowej w Muzeum Powstania Warszawskiego. W 2006 r. w Warszawie odsłonięto pomnik – Ławeczka Jana Nowaka Jeziorańskiego. 12 grudnia 2013 Senat RP ustanowił roku 2014 Rokiem Jana Nowaka – Jeziorańskiego.

 

Andrzej Bogusławski – Jeszcze o „Cichociemnych” J. Tucholskiego
w: Zeszyty Historyczne nr 101, s. 212 – 217, Instytut Literacki, Paryż 1992 r.

 

 

Upamiętnienie Cichociemnych

jw-grom-pomnik-cc-4-300x248 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemnyjw-grom-pomnik-cc-3-300x238 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyW 1989 r. powstał film dokumentalny „Cichociemni” (scenariusz i reżyseria Marek Widarski).

15 maja 2005 odsłonięto na terenie jednostki specjalnej – Jednostki Wojskowej GROM w Warszawie pomnik poświęcony cichociemnym spadochroniarzom AK. Znaczna część ekspozycji Sali Tradycji jednostki GROM poświęcona jest Cichociemnym.

Od 4 sierpnia 1995 roku jednostka nosi nazwę – Jednostka Wojskowa GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej

W 2008 roku powstał film dokumentalny „My cichociemni. Głos żyjących” (scenariusz i reżyseria Paweł Kędzierski).

pomnik-cc-warszawa-761x642-300x253 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

Pomnik CC w Warszawie

7 października 2013 roku w Warszawie przy ul. Matejki, naprzeciwko Sejmu R.P. odsłonięto Pomnik Cichociemnych Spadochroniarzy AK.

cc-boening-300x199 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyW 2013 roku powstał film dokumentalny „Cichociemni. Wywalcz wolność lub zgiń” (scenariusz i reżyseria Dariusz Walusiak).

W 2016 roku Sejm R.P. ustanowił rok 2016 Rokiem Cichociemnych. NBP wyemitował srebrną kolekcjonerską monetę o nominale 10 zł upamiętniającą 75. rocznicę pierwszego zrzutu Cichociemnych.

cc-monety-300x157 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemnycc-pomnik-powazki--300x213 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - CichociemnyW 2017 roku PLL LOT umieścił znak spadochronowy oraz podpis upamiętniający Cichociemnych na kadłubie Boeinga 787 (SP-LRG).

Cichociemni są patronem wielu szczepów, drużyn oraz organizacji harcerskich. Opublikowano wiele książek i artykułów o Cichociemnych.

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie znajdują się groby kilku Cichociemnych oraz poświęcony Im pomnik „TOBIE OJCZYZNO”

sala-tradycji-grom Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

Sala Tradycji Jednostki Wojskowej GROM

button-publikacje_200-300x101 Jan Zdzisław Nowak -Jeziorański - Cichociemny

 

 

Źródła:
  • informacje własne
  • Krzysztof A. Tochman: Słownik biograficzny cichociemnych. T. 4. OS Ostoja, Zwierzyniec – Rzeszów, 2011 s. 91–95. ISBN 978-83-933857-0-6.
  • Kajetan Bieniecki: Lotnicze wsparcie Armii Krajowej, Arcana, Kraków 1994 r. ISBN 83-86225-10-6

 

Zobacz także

 

pl_PLPolski
en_GBEnglish (UK) pl_PLPolski